Hürmüz ablukası petrol piyasasında güç dengelerini nasıl değiştirdi?

Altı ay süren savaş ve Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanması, petrol piyasasının alışılmış hiyerarşisini tersine çevirdi. OPEC+ hâlâ yer altında büyük petrol rezervlerine ve üretim kapasitesine sahip; ancak Körfez petrolünün müşterilere güvenilir biçimde ulaştırılamaması, üretim kararlarını gerçek ihracat arzına dönüştürmesini zorlaştırıyor. Buna karşılık Çin, devasa petrol alımlarını azaltıp yeniden artırabilme kapasitesi sayesinde kısa vadede piyasanın başlıca dengeleyici gücü hâline geldi. ABD’nin stokları ve acil durum politikası araçları da Washington’ın etkisini artırıyor. 71314

OPEC+ neden eski gücünü kaybetti?

• Kayıp yalnızca istatistiksel değil, operasyonel. OPEC+’ın küresel üretimdeki payı savaş öncesinde yüzde 48’in üzerindeyken temmuzda yaklaşık yüzde 40’a geriledi. Suudi Arabistan ve Rusya’nın da yer aldığı yedi üreticili çekirdek grubun payı ise dünya üretiminin yalnızca yaklaşık dörtte biri oldu. Birleşik Arap Emirlikleri’nin mayısta OPEC’ten ayrılması düşüşün yaklaşık 4-5 puanlık bölümünü açıklıyor. Ancak asıl sorun fiziksel: Körfez’den çıkan petrol Hürmüz üzerinden güvenilir biçimde taşınamadığında üretim artışlarının piyasa üzerinde sınırlı etkisi kalıyor. 101314

• Bu tablo 2019’dan belirgin biçimde farklı. O dönemde OPEC+ ve özellikle Suudi Arabistan, piyasaya ulaşan arzı artırıp azaltabileceğini inandırıcı biçimde gösterebiliyordu. Grubun kullanılabilir yedek kapasitesi de fiyatlar üzerinde önemli bir pazarlık gücü sağlıyordu. 2026’da ise kota artışı açıklamak tek başına yeterli değil. Kısıtlı ihracat güzergâhları, hasar gören altyapı ve yükselen taşıma maliyetleri, üretim kararı ile deniz yoluyla gerçekten teslim edilebilen petrol arasındaki bağı kopardı. 714

Çin nasıl “dengeleyici alıcı” oldu?

Çin’in petrol alımlarında bir önceki yıla kıyasla yaklaşık 400 milyon varillik düşüş yaşanması, Hürmüz’ün arkasında kalan varillerin önemli bir bölümünü talep tarafında dengeledi. Bu talep daralması, benzeri görülmemiş olarak nitelenen arz kesintisine rağmen fiyatların sınırsız yükselmesini önledi. Krizin zirvesinde günde yaklaşık 13 milyon varillik arz Hürmüz’ün gerisinde mahsur kalırken Brent petrolü mart sonunda varil başına yaklaşık 118 dolara çıktı; ancak temmuz başında savaş öncesi seviyelere yaklaştı. 4513

Çin’in etkisi yalnızca geçici bir ithalat kesintisinden ibaret değil:

• Pekin’in akaryakıt ihracatına getirdiği kısıtlamalar,
• rafinerilerin daha düşük kapasiteyle çalışması,
• stratejik stokların kullanılması,
• elektrikli araçların hızla yayılması,

ülkenin ithal ham petrole olan ihtiyacını azalttı. Çin’in ham petrol ithalatı haziranda günlük 7,12 milyon varile geriledi; bu, yıllık bazda yüzde 41,3’lük düşüş anlamına geliyor. Aynı ay rafineri işleme miktarı da yüzde 17,7 azalarak günlük 12,47 milyon varile indi. Böylece piyasada kullanılabilir durumdaki sınırlı kargo arzı üzerindeki baskı hafifledi. 6

Çin’in rolü neden tersine döndü?

Savaş öncesinde Çin’in petrol alımları ve stok biriktirmesi, küresel marjinal talebin en önemli kaynaklarından biriydi. Bazı tahminlere göre Çin, küresel petrol talep artışının yaklaşık yarısına katkıda bulunmuş olabilir. Çin’in alımları keskin biçimde azaltmasıyla birlikte satıcılar, Hürmüz kaynaklı arz kaybını dengeleyebilecek büyüklükte bir talep kaybıyla karşı karşıya kaldı. 14

Bu nedenle Çin artık yalnızca dünyanın en büyük petrol ithalatçısı değil; piyasadaki fiyat baskısını ayarlayabilen bir “dengeleyici talep merkezi” konumunda. OPEC+ arzı istediği ölçüde piyasaya ulaştıramazken Çin, satın alımlarını kısarak veya yeniden artırarak kısa vadeli dengeyi etkileyebiliyor.

Temmuz toparlanması neden kalıcı olmayabilir?

Yaz aylarındaki geçici ateşkes, deniz taşımacılığının bir bölümünü yeniden mümkün kıldı. Çin’in Körfez’den petrol ithalatı temmuzda yaklaşık iki katına çıkarken toplam ham petrol ithalatı günlük 8,41 milyon varile yükseldi. Ancak bu rakam hâlâ bir yıl önceki temmuzun yüzde 24,3 altında kaldı. 17

Üstelik temmuzdaki artış, güçlü bir tüketim toparlanmasından çok zayıf rafineri faaliyetleri ve sınırlı stok birikimiyle bağlantılıydı. Çin, mayıs ve haziranda stoklarını kullanmıştı; temmuzda ise düşük rafineri işleme oranları sayesinde ithalatın üzerinde küçük bir ham petrol fazlası oluştu. Bu nedenle güvenlik riskleri ve iç talebi sınırlayan politika koşulları devam ederse ithalatın yeniden gerilemesi bekleniyor. 129

Bundan sonra petrol piyasasında kim belirleyici olacak?

Kriz uzarsa Körfez üreticileri ihracat kapasitesiyle sınırlı kalmaya devam edecek. Bu durumda Çin’in satın alma kararları, stratejik stoklarını ne zaman kullanacağı, rafineri politikası ve akaryakıt ihracatı alışılmadık ölçüde önem kazanacak.

ABD de ayrı bir güç merkezi olarak öne çıkıyor. Ülkedeki motorin stoklarının rekor düşük seviyelere gerilemesi, dizel ve jet yakıtı arzını fiyatlar açısından yeni bir hassas nokta hâline getiriyor. Bu tablo, Washington’ın stratejik stok satışları, yaptırımlar, diplomasi ve iç arz politikası yoluyla piyasayı etkileme kapasitesini ve teşvikini artırabilir. 414

Sonuç olarak 2026 petrol piyasası, üretici ülkelerin tek başına yön verdiği bir yapı olmaktan uzaklaşıyor. Güç, arzı kontrol eden devletlerden petrolü ne zaman ve ne ölçüde satın alacağını belirleyen büyük alıcılara ve piyasaya müdahale edebilen politika yapıcılara doğru kayıyor. Bununla birlikte Çin’in yeniden yüksek hızda alıma dönmesi ya da motorin ve jet yakıtında ciddi bir ürün açığı oluşması, fiyatlardaki yukarı yönlü baskıyı kısa sürede yeniden güçlendirebilir. 414