ABD-İran 14 Maddelik Mutabakatı Neden Çöktü?

Haziran ayında imzalanan 14 maddelik ABD-İran mutabakatı, tek bir anlaşmazlık yüzünden çökmedi. Pakistan’ın arabuluculuğuyla hazırlanan ve “İslamabad Mutabakatı” olarak anılan çerçeve, çatışmaları durdurmak ve nihai bir anlaşma için 60 günlük süre başlatmak üzere tasarlanmıştı. Ancak İran’ın nükleer programı, Hürmüz Boğazı’ndaki deniz güvenliği, yaptırımların kaldırılması, savaş tazminatları ve ABD güçlerinin bölgedeki varlığı gibi temel meseleler çözülmeden ertelendi. Süre 17 Ağustos’ta, ne nihai bir nükleer anlaşma ne de boğazın yeniden açılması sağlanmış halde sona erdi. 1519

Haziran mutabakatı neyi başarmıştı?

Mutabakat, kapsamlı bir barış anlaşmasından çok geçici bir yol haritasıydı. Metin, askeri operasyonların derhal sona ermesini öngörüyor; Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması için beklenti oluşturuyor ve nihai anlaşmanın müzakere edilmesi için en fazla 60 günlük bir pencere belirliyordu. 510

Çerçeve ayrıca petrol ihracatı muafiyetleri, yaptırımlarda gevşeme ve yeniden yapılandırma desteği dahil olası ekonomik kazanımları daha geniş bir uzlaşmaya bağlıyordu. İran’ın zenginleştirilmiş uranyum stokunun akıbeti, nükleer faaliyetlerin sınırları ve askeri güçlerin gelecekteki konumlanması gibi en zor başlıklar ise sonraki görüşmelere bırakıldı. 15

Bu sıralama anlaşmanın temel zayıflığını oluşturdu: Taraflardan, en önemli tavizleri henüz müzakere ederken güven inşa edecek kadar işbirliği yapmaları bekleniyordu.

Ateşkes, güvenin en kritik olduğu noktada bozuldu

Çerçevenin işlemesi büyük ölçüde denizlerde gerilimin azaltılmasına bağlıydı. Ticari gemilerin Hürmüz’den güvenli geçişi tali bir ayrıntı değil, mutabakatın sahadaki en görünür sınavıydı. Metin, ABD deniz ablukasının kaldırılmasını ve ticari gemilere güvenli geçiş sağlanmasını öngörüyordu; nükleer ve güvenlik anlaşmazlıklarının ise ilerleyen teknik görüşmelerde ele alınması planlanmıştı. 1020

Ticari gemilere yönelik saldırı iddiaları ve ardından gelen ABD hamleleri, Hürmüz’ü güven artırıcı bir düzenlemeden tarafların birbirine baskı uyguladığı ana başlığa dönüştürdü. Washington ve Tahran birbirlerini mutabakatı ihlal etmekle suçladı; ABD daha sonra İran deniz taşımacılığına yönelik deniz ablukasını yeniden uygulamaya koydu. 19

Mevcut kaynaklar, 8 Temmuz’da yaşandığı öne sürülen kırılmanın tüm olaylarını ve kesin kronolojisini bağımsız biçimde doğrulamıyor. Ancak açık olan şu: Taraflar ateşkesi müzakereler için güvenilir bir zemin olarak görmemeye başladı. Denizlerdeki davranışlar kötü niyet göstergesi kabul edilince, her iki hükümet de yeni bir taviz vermeden önce karşı tarafın yükümlülüklerini yerine getirmesini istemeye yöneldi.

Hürmüz, nüfuz ve egemenlik mücadelesine dönüştü

Sonraki görüşmeler yalnızca bir deniz yolunun yeniden açılmasıyla ilgili değildi. Mesele, geçiş koşullarını kimin belirleyeceği ve bunun karşılığında hangi tavizlerin verileceği konusunda bir güç mücadelesine dönüştü.

İran, Hürmüz’ün açılmasını ABD’den önemli tavizler alınmasına bağladı. Bu talepler arasında ablukanın sona erdirilmesi, ABD güçlerinin çekilmesi ve savaş zararları için tazminat ödenmesi bulunuyordu. Reuters’a göre Başkan Donald Trump ise İran’dan tazminat talep ederek iki taraf arasındaki mesafeyi daha da büyüttü. 17

Washington açısından bu şartları kabul etmek, deniz geçişi ve bölgesel güvenlik konusunda Tahran’ın uygulayabildiğini düşündüğü bir baskı modelini tanımak anlamına gelebilirdi. Tahran açısından ise abluka ve diğer ABD önlemleri kaldırılmadan boğazı açmak, elindeki en güçlü pazarlık aracından vazgeçmekti. Böylece taraflar, karşı tarafın ön koşullarını kabul edilemez gördüğü bir kilitlenmeye sürüklendi.

Nükleer dosya yine çözümsüz kaldı

Mutabakat, nihai bir nükleer anlaşmaya giden yolu açmayı vaat ediyor, fakat temel soruları yanıtlamıyordu. Çerçeveye ilişkin haberlerde İran’ın zenginleştirilmiş uranyum stokunun ne olacağı ve nükleer faaliyetlerine gelecekte hangi sınırların getirileceği konularının belirsiz kaldığı aktarıldı. 18

Bu başlıklar ertelendiği için ateşkes doğrulanabilir bir son durum yaratmadı. Süre dolduğunda İran’ın nükleer programını nasıl sınırlandıracağı konusunda anlaşma yoktu; Hürmüz Boğazı da fiilen kapalı kalmayı sürdürüyordu. 19

Bu durum teknik olduğu kadar siyasi açıdan da önemliydi. Washington, Haziran çerçevesinin kalıcı nükleer veya denizcilik tavizleri olmadan İran’a rahatlama sağladığını savunabilirdi. Tahran ise boğazı açması ve kısıtlamaları kabul etmesi istenirken karşılığında talep ettiği güvenlik ve ekonomik kazanımları alamadığını ileri sürebilirdi. Böylece geçici düzenlemenin vaat ettiği adımların sıralaması bozuldu ve anlaşmayı uzatmak siyasi açıdan daha zor hale geldi.

Washington neden süreyi uzatmadı?

Başkan Trump, İran’ın bir anlaşma istediğini ancak kendisinin gerekli gördüğü türden bir anlaşmayı kabul etmediğini söyledi. Washington daha sonra geçici düzenlemenin uzatılmasını reddetti. 18

Yönetimin tutumu, Haziran çerçevesine dönmenin İran’a ekonomik ve diplomatik avantajlar sağlarken nükleer program, denizlerdeki davranışlar ve diğer güvenlik yükümlülükleri konusunda doğrulanabilir sonuçlar üretmeyebileceği değerlendirmesine dayanıyor gibi görünüyor. Bu, mutabakatın yapısı ve sonraki politika adımlarından çıkarılan bir değerlendirmedir; metinde açıkça yazılı bir hüküm değildir. 15

Politika giderek daha zorlayıcı bir çizgiye kaydı. Trump, geniş çaplı yeni bir askeri saldırıya hemen dönmek yerine ekonomik baskının artmasını beklemeye hazır olduğunu söyledi. Yönetimi de deniz taşımacılığı, havacılık, teknoloji, altın ve dijital varlıklar gibi alanları hedef alan yaptırımları genişletti.

Ağustos ayının sonlarına doğru yönetim, İran’ı ekonomik açıdan daha fazla izole etmeyi ve gelir kaynaklarını ayakta tutan kuruluşları cezalandırmayı amaçlayan daha kapsamlı bir kampanya açıkladı. Bu strateji, Beyaz Saray’ın yetersiz gördüğü geçici bir anlaşmayı yeniden canlandırma isteğini azaltıyor: Washington, mali baskının sonunda Tahran’ı daha güçlü şartları kabul etmeye zorlayacağını düşünüyor.

İran ekonomisi için ne söylenebilir?

Ekonomik riskin yönü, tek bir tahminden daha net. Savaş, yaptırımlar, ticaretin aksaması ve deniz taşımacılığına getirilen kısıtlamalar İran üzerindeki baskıyı artırıyor. Ancak İran ekonomisinin 2026’da yüzde 6,1 daralacağı yönündeki özel iddia, sunulan en güçlü kaynaklar tarafından bağımsız biçimde doğrulanmıyor.

CNN, Uluslararası Para Fonu’nun İran ekonomisinin 2026’da yüzde 5’ten fazla küçülmesini beklediğini aktardı. İran Merkez Bankası’nın eski danışmanlarından biri ise Birleşik Arap Emirlikleri ile ticaretin kaybedilmesinin daralmayı yaklaşık yüzde 5’e çıkarabileceği uyarısında bulundu. Bu rakamlar, yüzde 6,1’lik tahminin doğrulandığı şeklinde sunulmamalı.

Belirsizlik, ekonomik baskının sınırlarını da gösteriyor. Sert bir daralma Tahran’ın kapasitesini zayıflatabilir ve liderler üzerindeki baskıyı artırabilir. Ancak aynı durum İran’ı denizlerdeki nüfuzunu korumaya, alternatif ticaret kanalları aramaya ve dayatılmış gördüğü bir uzlaşmaya direnmeye de teşvik edebilir. İranlı yetkililer artan baskıyı kabul ederken alternatif finansal ve ticari düzenlemeler arayışını sürdürüyor.

Bundan sonra hangi diplomatik seçenekler var?

Temel talepler birbiriyle uyuşmazlığını koruduğu sürece Haziran çerçevesine kapsamlı bir dönüş olasılığı düşük. Buna karşın, çatışmanın yeniden tırmanma riskini azaltabilecek daha dar adımlar hâlâ mümkün.

Sınırlı bir denizcilik düzenlemesi

İran ve Umman, Hürmüz Boğazı’nda geçici bir deniz koridoru oluşturulması ve mayın temizleme çalışması yapılmasına ilişkin bir öneri ortaya koydu. Bu düzenleme nükleer anlaşmazlığı çözmez; ancak bildirim prosedürleri, mayın temizliği ve üçüncü taraf denetimiyle daha güvenli geçiş için pratik bir mekanizma yaratabilir.

Bu hedef, ilk mutabakata göre daha sınırlı olduğu için denenmesi daha kolay olabilir. Aynı zamanda taraflara tazminatlar, asker konuşlandırmaları veya uzun vadeli yaptırım muafiyetleri gibi başlıkları hemen çözmeden somut bir kazanım elde etme imkânı verir.

Aşamalı bir pazarlık

Pakistan veya başka bir arabulucu, aşamalı bir süreç önerebilir: Önce doğrulanabilir deniz gerilimi azaltma adımları, ardından sınırlı yaptırım ya da petrol ihracatı muafiyetleri ve daha sonra nükleer görüşmeler. Böyle bir model, başarısız olan “her şeyi bir kerede çözme” yaklaşımının yerine ölçülebilir ve karşılıklı doğrulamaya dayalı adımlar koyabilir.

Ancak aşamalı bir süreç, yalnızca taraflar uygulama ve denetim mekanizmasına güveniyorsa işe yarar. Haziran deneyimi bu güveni artırmadı; tersine daha da zayıflattı.

Süren ekonomik baskı ve tırmanma riski

Yakın vadede en olası senaryo, uzun süreli bir baskı kampanyası, İran’ın asimetrik deniz tehditleri ve aralıklı diplomatik temaslar olabilir. 17 Ağustos’ta İranlı bir yetkili, müzakerelerin başarısız olması halinde Tahran’ın “tamamen saldırı odaklı” bir tutuma geçebileceğini Reuters’a söyledi. Aynı gün Washington ateşkes düzenlemesini uzatmayacağını açıkladı. 18

Bu tablo tehlikeli bir kısır döngü yaratıyor. Ekonomik baskı İran’ı uzlaşmaya ikna edebilir; ancak Hürmüz Boğazı’nı Tahran için daha değerli bir pazarlık aracına da dönüştürebilir. Denizde yaşanacak tek bir olay, diplomatlar işleyen bir iletişim kanalı kuramadan daha geniş bir çatışmayı yeniden tetikleyebilir.

Sonuç

Haziran mutabakatı, ateşkesin ayakta kalıp kalamayacağını belirleyen anlaşmazlıkları çözmeden ateşkesi onlardan ayırmaya çalıştığı için çöktü. Denizcilik hükümleri uygulanmayınca güven inşasının yerini karşılıklı ihlal suçlamaları aldı. Hürmüz Boğazı ana pazarlık kozuna dönüştü; nükleer dosya çözümsüz kaldı; tazminat, ABD güçlerinin çekilmesi ve transit üzerindeki kontrol talepleri Washington’ın güvenlik ve seyrüsefer serbestisi hedefleriyle çatıştı. 11719

Washington açısından temel tercih, ekonomik baskıyı sürdürürken tırmanma ve enerji taşımacılığının uzun süre aksaması riskini göze almak ile daha sınırlı bir diplomatik açılım aramak arasında. Tahran için Hürmüz’ü koz olarak kullanmak pazarlık gücünü artırabilir; ancak ekonomik izolasyonu da derinleştirir. Bölgesel arabuluculuk açısından en gerçekçi başlangıç, 14 maddelik çerçevenin tamamına dönmek değil, sıkı biçimde izlenen dar kapsamlı bir deniz güvenliği anlaşmasıdır.