Hürmüz Boğazı için İran ve Umman ne önerdi? Geçici koridor planının ayrıntıları

İran ve Umman, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açıldığını ilan etmedi. İki ülke, güvenli deniz taşımacılığını yeniden başlatmayı amaçlayan aşamalı bir geçici çerçeveyi görüştü. Bu çerçevede ortak yönetilecek geçici bir seyir koridoru, boğazdaki mayınların birlikte temizlenmesi ve kalıcı bir düzenleme için teknik müzakerelerin sürdürülmesi öne çıktı. Umman, geçici koridorun ve pratik güvenlik önlemlerinin kısa süre içinde duyurulmasını umduğunu bildirdi. 9

Önerilen rota nasıl işleyecekti?

Taslak plana ilişkin haberlerde, Körfez’e giren gemilerin İran tarafındaki rotayı, Körfez’den çıkan gemilerin ise Umman karasularındaki rotayı kullanacağı aktarıldı. Böylece Tahran, giriş trafiği üzerinde denetim sahibi olurken Umman dönüş güzergâhının yönetiminde rol üstlenecekti. Bazı aktarımlara göre yalnızca ticari gemilerin geçişine izin verilecek, askeri gemiler kapsam dışında tutulacaktı. 10

Planın geçici olması ve yaklaşık 30–60 gün içinde sürdürülebilir, kalıcı bir koridor ile trafik yönetimi, bilgi paylaşımı ve güvenlik-seyrüsefer hizmetlerine ilişkin yeni bir düzenleme için müzakerelerin yürütülmesi öngörülüyordu. Ancak bu operasyonel ayrıntıların tamamı, İran-Umman görüşmelerinin ardından yayımlanan ortak bildiride açık biçimde yer almadı; bunlar daha geniş taslak planlara ilişkin haberleştirilmiş bilgilerdi. 7119

Resmen üzerinde durulan başlıklar nelerdi?

Umman Dışişleri Bakanlığı’nın yayımladığı ortak açıklamaya göre bakanlar, uygulanabilir bir temel oluşturabilecek aşamalı bir çerçeveyi görüştü; nihai bir anlaşma imzalandığını açıklamadı. Çerçevenin unsurları arasında Hürmüz Boğazı’nda “geçici ortak seyir koridoru” kurulması ve boğazın mayınlardan temizlenmesi için ortak bir proje başlatılması bulunuyordu. 9

Açıklama ayrıca boğazın kalıcı yönetimi konusunda gelecekte müzakereler yapılmasını ve Körfez’e kıyısı bulunan diğer ülkelerle istişare edilmesini öngördü. İran ve Umman, bu süreçte kıyı devletlerinin egemenliğine, egemenlik haklarına ve uluslararası hukuka vurgu yaptı. 9

Boğaz neden hemen açılmadı?

İranlı yetkililer Hürmüz Boğazı’nın hâlâ kapalı olduğunu ve yeniden açılmanın Washington’ın Tahran’ın koşullarını yerine getirmesine bağlı bulunduğunu söyledi. İran Devrim Muhafızları da İran-Umman kanalındaki görüşmelerin tek başına boğazın açılmasını belirlemeyeceğini bildirdi. Bu nedenle ABD’nin, özellikle İran’a uluslararası deniz trafiği üzerinde daha geniş bir rol veren düzenlemeyi kabul edip etmeyeceği temel belirsizlik olarak kaldı. Washington daha önce İran’ın su yolundaki uluslararası taşımacılığı kontrol etmesine karşı çıkmıştı. 357

Güvenlik ve enerji taşımacılığı üzerindeki etkisi

Savaşın ardından boğazda mayın riski ve ticari gemilere yönelik bildirilen saldırılar nedeniyle deniz yolu tehlikeli hale geldi. Hürmüz Boğazı normal koşullarda küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin yaklaşık beşte birini taşımasına rağmen, gemi trafiği ve Körfez petrol ihracatı ciddi biçimde aksadı. 942

Bu nedenle önerilen koridor yalnızca bir rota değişikliği değil, aynı zamanda mayın temizliği, gemi hareketlerinin koordinasyonu ve güvenli geçişin hangi makamlarca sağlanacağı gibi sorunları çözmeye yönelik geçici bir mekanizma olarak değerlendirildi.

Pakistan’ın arabuluculuk çabası

Tahran’ın Hürmüz konusundaki koşullarını Washington’a iletmek için Pakistan Genelkurmay Başkanı Asım Münir’i bir kanal olarak kullandığı bildirildi. İran’ın talebi, süresi dolan Haziran tarihli İslamabad mutabakatına dönülmesi ve bu metnin 5. maddesinin uygulanmasıydı. 41

Söz konusu madde, ticari gemilerin Basra Körfezi ile Umman Denizi arasında 60 gün boyunca ücret alınmadan geçişinin derhal başlamasını ve İran’ın güvenli geçişi sağlamak için “elinden gelen azami çabayı” göstermesini öngörüyordu. Tahran bu hükmü, İran’ın yükümlülüklerinin ABD’nin karşılıklı yükümlülükleriyle bağlantılı olduğu şeklinde yorumladı. 41

Sonuç olarak Maskat ve Tahran, deniz trafiğini yeniden başlatabilecek pratik bir düzenek üzerinde çalışıyor. Ancak İran açısından boğazın fiilen açılması, yalnızca Umman’la yapılacak teknik bir anlaşmaya değil, ABD ile daha geniş kapsamlı siyasi ve güvenlik mutabakatına da bağlı görünüyor.