IMF: İran savaşı kaynaklı enerji şoku atlatıldı, ancak küresel riskler büyüyor

Kristalina Georgieva’nın değerlendirmesi iyimserlikten çok temkinli bir dayanıklılık mesajı veriyor. Dünya ekonomisi, İran savaşı ve Hürmüz Boğazı çevresindeki enerji arzı kesintisinin yarattığı şoku IMF’nin başlangıçta öngördüğünden daha iyi karşıladı. Ancak yükselen petrol fiyatları, kalıcı enflasyon, artan borçlanma maliyetleri ve bozulan kamu maliyesi büyümeyi hâlâ zayıflatabilir. 17

IMF’nin güncellenmiş temel senaryosuna göre küresel ekonomi 2026’da yüzde 3 büyüyecek. Bu, ekonominin hâlâ büyüyeceği anlamına geliyor; ancak tahmine yönelik risklerin ağırlığı aşağı yönlü. 47

Enerji şoku neden beklenenden daha sınırlı kaldı?

Enerji arzındaki kesintinin etkisi şu faktörlerle kısmen dengelendi:

• Petrol ve doğal gaz stokları kullanıldı.
• Körfez dışındaki üreticiler arzı artırdı.
• Yenilenebilir enerji kapasitesi büyüdü.
• Enerji talebi beklenenden daha fazla geriledi.
• Bazı ekonomiler kısmen yeniden kömüre yöneldi. 4

Georgieva görünümü bir “çekişme” olarak tanımladı. Bir tarafta Körfez’deki olumsuz enerji arzı şoku ekonomiyi baskılıyor; diğer tarafta yapay zekâ yatırımları büyümeyi destekliyor. Etki tüm ülkelerde aynı değil. Körfez enerjisine bağımlılık, makroekonomik istikrar ve yapay zekâ tedarik zincirlerindeki konum, ülkelerin şoku nasıl yaşadığını belirliyor. 17

Dayanıklılık neden hâlâ kırılgan?

Enerji piyasalarını destekleyen tamponlar sınırsız değil. Petrol ve doğal gaz stokları azaldıkça, özellikle kış aylarında enerji talebi yükselirse yeni bir kesinti fiyatlarda çok daha sert bir tepkiye yol açabilir. Petrol fiyatlarının yeniden yükselmesi enflasyon baskısını artırabilir ve yüksek faizlerin gevşetilmesini geciktirebilir. 56

Faizlerin uzun süre yüksek kalması, hükümetler ve özel sektör için borç servis maliyetlerini artırır. Bu durum hanehalkı ve şirket harcamalarını azaltabilir, yatırımları zayıflatabilir ve ekonomik aktiviteyi daha da yavaşlatabilir. 6

Risk yalnızca enerji piyasalarıyla sınırlı değil. Georgieva, bazı ülkelerde yükselen devlet tahvili getirilerini ve dezenflasyon sürecinin duraksamasını, kamu maliyesindeki bozulmanın ve kırılganlığın arttığının işaretleri olarak gösterdi. Tahvil getirilerindeki yükseliş, hükümetlerin borçlarını çevirmesini pahalılaştırıyor ve gelecekte yeni destek paketleri için kullanılabilecek alanı daraltıyor. 17

IMF’nin yüzde 3’lük büyüme tahmini ne anlama geliyor?

IMF’nin 2026 için yüzde 3’lük küresel büyüme öngörüsü, görece dirençli bir temel senaryoya işaret ediyor; enerji şokunun tamamen geride kaldığı anlamına gelmiyor. Tahmin; yeni enerji kesintileri, kontrol edilmesi zorlaşan enflasyon, yüksek borç ve ticaret gerilimlerine açık durumda. 47

Georgieva haziran ayında Orta Doğu çatışmasının henüz küresel bir yavaşlamaya yol açtığına dair net bir işaret bulunmadığını söylemiş, ancak risklerin yüksek olduğu uyarısını yapmıştı. Buradaki ayrım önemli: Mevcut ekonomik aktivite dirençli kalabilirken tahmini çevreleyen koşullar kötüleşebilir. 16

Yapay zekâ yatırımları talebi destekliyor, ancak faydalar eşit dağılmıyor

Yapay zekâ yatırımları, küresel ekonominin beklenenden güçlü kalmasının bir başka nedeni. Başlangıçta büyük ölçüde ABD’de yoğunlaşan yatırım dalgası artık uluslararası ölçekte yayılıyor. Bu süreç şirket kârlarını ve tüketici harcamalarını desteklerken veri merkezlerinin inşasını ve yapay zekâya yönelik donanım üretimini de hızlandırabilir. 313

Bununla birlikte Georgieva, yapay zekânın uzun vadeli ekonomik etkileri konusunda “önemli bilinmezler” bulunduğunu ve finansal istikrar açısından riskler doğabileceğini vurguladı. Kazançlar ülkeler ve toplumlar arasında eşit dağılmayabilir. Altyapı, sermaye, beceri ve tedarik zincirlerine erişimi sınırlı olan gelişmekte olan ekonomiler geride kalma açısından en büyük riskle karşı karşıya.

Bu nedenle yapay zekâ hem kısa vadeli bir büyüme desteği hem de uzun vadeli bir politika sınavı. Yatırımlar bugün talebi artırabilir; ancak enerji şokunu ortadan kaldırmaz ve verimlilik kazanımlarının geniş kesimlere ulaşacağını garanti etmez.

Politika yapıcılar ne yapmalı?

Maliye politikası

Hükümetlerin mali güvenilirliği yeniden tesis etmesi ve gelecekteki şoklara karşı hareket alanı oluşturması gerekiyor. Bunun için kamu borcunun sürdürülebilir bir patikaya oturtulması, herkesi kapsayan ve hedefi belirsiz sübvansiyonlardan kaçınılması, yüksek enerji maliyetlerinden en fazla etkilenen hanelere odaklanılması önem taşıyor. Üretken yatırımlar mümkün olduğunca korunmalı; ancak yükselen tahvil getirileri mali düzenlemeyi ertelemenin maliyetini artırıyor. 17

Merkez bankaları

Merkez bankaları zor bir dengeyle karşı karşıya. Enerji fiyatlarındaki artışın, enflasyon beklentilerine, ücretlere veya daha geniş fiyat oluşumuna yansımaya başladığında geçici ve tek seferlik bir şok olarak kalacağını varsaymamalılar. Georgieva, ikinci tur etkilerinin kalıcı hâle gelmesi durumunda politika yapıcıların faizleri artırmaya hazır olması gerektiğini; talep belirgin biçimde zayıflarsa gereksiz sıkılaşmadan kaçınılması gerektiğini belirtiyor.

Enerji ve yapay zekâ politikası

Daha geniş kapsamlı yanıt, para ve maliye politikalarının yanı sıra yapısal adımlar da gerektiriyor. Hükümetler enerji dayanıklılığını güçlendirerek ve kırılgan tedarik güzergâhlarını çeşitlendirerek riskleri azaltabilir. Ayrıca daha fazla ekonominin yapay zekâ odaklı büyümeye katılabilmesi için altyapı, beceri ve finansmana erişimi genişletmeleri gerekiyor.

Temel mesaj

Georgieva’nın uyarısı şu: Dünya ekonomisi önemli bir sınavı geçti, ancak sınavın altında yatan riskler ortadan kalkmadı. Stokların kullanılması, alternatif arz, talepteki düşüş ve yapay zekâ yatırımları Hürmüz Boğazı’ndaki kesintinin ilk etkisini yumuşattı. Fakat bu destekler zayıflayabilir; petrol fiyatları, enflasyon, borç servis maliyetleri ve devlet tahvili getirileri aynı anda yükselebilir.

IMF şu an için küresel ekonominin dirençli olduğunu düşünüyor. Fonu asıl endişelendiren ise bu direncin yeni bir enerji şokuna dayanıp dayanamayacağı ve bir sonraki büyüme motoru olan yapay zekânın kazanımlarının geride kalma riski en yüksek ekonomilere ulaşıp ulaşamayacağı.