Rusya, Ukrayna saldırılarının derinleştirdiği yakıt krizine nasıl yanıt veriyor?

Rusya, Ukrayna’nın petrol rafinerileri ve yakıt depolama tesislerine yönelik aralıksız İHA saldırılarının ardından krizi bir iç piyasaya arz acil durumu olarak ele alıyor. Moskova’nın başvurduğu başlıca yöntemler ihracatı kısmak, dışarıdan yakıt almak, yabancı rafineri kapasitesini kullanmak ve mevcut stokları iç piyasaya yönlendirmek.

Perm’deki duruş baskıyı artırdı

21 Ağustos’taki saldırıda çıkan yangın ve proses ünitelerindeki hasarın ardından Perm Rafinerisi faaliyetlerini durdurdu. Rusya’nın hacim bakımından yedinci büyük petrol işleme tesisi olan rafinerideki ana ham petrol damıtma ünitesi, tesis kapasitesinin yaklaşık yüzde 40’ını oluşturuyor. 17

Perm’deki duruş, Rusya’nın farklı bölgelerinde daha önce bildirilen yakıt kıtlığı ve fiyat baskısının üzerine geldi. Yaz aylarındaki yüksek talep de rafinerilerdeki kesintilerin piyasaya etkisini ağırlaştırıyor. Saldırının etkileri konusunda bazı iddialar bulunsa da Rus rafinaj kapasitesinin yüzde 30’dan fazlasının devre dışı olduğu, yaklaşık 50 milyon kişinin etkilendiği veya belirli sayıda bölgede uygulanan tüm kotaların kapsamı, incelenen en güvenilir kaynaklarla bağımsız olarak doğrulanmış değil.

İhracat kısıtlaması ve alışılmadık ithalat hamlesi

Moskova, iç piyasada benzin ve motorin bulunabilirliğini korumak için ihracat kısıtlamalarını 31 Ocak 2027’ye kadar uzattı. Karar; benzin, motorin, deniz yakıtı ve gazyağı gibi ürünlerin ihracatına yönelik daha önceki tedbirlerin devamı niteliğinde. 1

Rusya aynı zamanda büyük bir petrol ve rafine ürün ihracatçısı olmasına rağmen deniz yoluyla benzin ithal etmeye başladı. Haziran ayında açıklanan planlara göre yakıtın Asya’dan tedarik edilerek batı limanlarından ülkeye ulaştırılması bekleniyordu. Bu, rafineri saldırılarının iç piyasada yarattığı açığı kapatmak için kullanılan sıra dışı bir yöntem. 3

Kazakistan ve Hindistan’dan alım yapıldığına dair haberler de aynı stratejinin parçası. Bununla birlikte, temmuz sonundan bu yana deniz yoluyla 1 milyon varilden fazla benzin ithal edildiği yönündeki kesin rakam, incelenen güçlü kaynaklar tarafından bağımsız biçimde doğrulanmış değil. Bu nedenle söz konusu hacim ihtiyatla değerlendirilmelidir.

Kondensat anlaşması ne anlama geliyor?

Rusya’nın en dikkat çekici adımlarından biri, Kazakistan’ın Batı Kazakistan bölgesindeki Kondensat Rafinerisi’ni kullanma planı. Kazak Enerji Bakanı Yerlan Akkenzhenov’un açıklamasına göre tesis Rus ham petrolünü işleyecek. Ortaya çıkan benzin ve motorinin yüzde 70’i Rusya’ya gönderilecek, yüzde 30’u ise Kazakistan’ın iç piyasasında kalacak. 1819

Bu düzenleme, enerji sektöründe “işleme hizmeti” ya da “tolling” olarak adlandırılan acil durum modeline benziyor: Rusya ham petrolü sağlıyor, ancak kaybettiği yerli rafineri kapasitesinin bir bölümünü komşu bir ülkede telafi ediyor. Kazakistan ise üretilen yakıtın tamamını Rusya’ya vermek yerine sabit bir payı kendi piyasası için güvence altına alıyor.

Ürünlerin boru hattıyla değil, demiryoluyla taşınması planlanıyor; çünkü söz konusu tesisin Kazakistan veya Rusya’nın boru hattı sistemlerine doğrudan bağlantısı bulunmuyor. 19 Bu durum, anlaşmanın uygulanabilirliğini demiryolu kapasitesine ve lojistik akışın sürekliliğine bağlıyor.

Kriz Orta Asya’ya yayılıyor

Rusya’daki arz sorunu, ülkenin yakıt ihracatına bağımlı komşularını da zorluyor. Kırgızistan benzin ihtiyacının yüzde 90’dan fazlasını genellikle Rusya’dan karşılıyor. Moskova’nın rafineri saldırıları nedeniyle tedarik kapasitesinin azalması, Bişkek’te kıtlık riskini artırdı.

Kırgızistan, Rusya’dan gelen akışı güvence altına almaya çalışırken aynı zamanda Kazakistan, Belarus, Azerbaycan, Özbekistan ve Türkmenistan’dan yardım istedi. Ardından benzin, motorin ve petrol ihracatını iç piyasa yeterince doyana kadar süresiz biçimde yasakladı.

Bişkek ayrıca Çin’in Sinopec şirketiyle doğrudan görüşmelere başladı. Belarus ve Çin’den yakıt tedarikine yönelik anlaşmalar ve görüşmeler de Rusya dışındaki kaynakların öneminin arttığını gösteriyor.

Moskova için stratejik tercih

Rusya artık iki hedef arasında denge kurmak zorunda: iç piyasada fiyat ve arz istikrarını korumak ve yakıt akışının bölgesel etkisini sürdürmek. İhracat yasağı kısa vadede Rus tüketicileri ve işletmeleri koruyabilir; ancak aynı zamanda Rusya’ya bağımlı ülkelerde arz açığı yaratıyor.

Kondensat anlaşması Rusya’nın açığını kısmen hafifletebilir. Fakat Kazakistan’ın üretimin yüzde 30’unu elinde tutması ve Kırgızistan’ın Çin ile diğer komşularına yönelmesi, bölge ülkelerinin artık Rusya’yı sınırsız bir yakıt kaynağı olarak görmediğini ortaya koyuyor. Kriz, Moskova’nın kendi acil ihtiyaçlarıyla bölgesel ortaklarına yönelik tedarik taahhütleri arasındaki gerilimi görünür hale getiriyor. 1819