Umman Açıklarında Petrol Tankerine Tanımlanamayan Mermi İsabet Etti: Hürmüz Riski Büyüyor

Tankere ne oldu?

Bir petrol tankeri, 24 Ağustos’ta Umman kıyılarında, Ash Shishah’ın yaklaşık 9 deniz mili kuzeydoğusunda tanımlanamayan bir merminin isabet etmesi sonucu hasar gördü. Birleşik Krallık Deniz Ticareti Operasyonları (UKMTO), saldırının geminin makine dairesinde hasara yol açtığını ve tankeri kendi gücüyle ilerleyemez hale getirdiğini bildirdi. Mürettebatın güvende olduğu açıklandı; ancak çevresel etkilerin ilk uyarı sırasında bilinmediği belirtildi. 212

Geminin adı, bayrağı, sahibi ve taşıdığı yük kamuoyuna açıklanmadı. Merminin nereden ateşlendiği ve saldırının arkasındaki aktör de henüz belirlenmiş değil. Bu nedenle olay, İran ile ABD arasındaki çatışmalar ve Hürmüz çevresindeki deniz taşımacılığı gerilimiyle aynı dönemde yaşanmış olsa da doğrulanmış bir İran saldırısı olarak tanımlanmamalı.

Umman açıklarındaki saldırılar artıyor mu?

Ash Shishah olayı, Umman açıklarında bildirilen son saldırı oldu. UKMTO, 1 Ağustos’ta Lima’nın kuzeydoğusunda bir tankerin tanımlanamayan bir mermiyle vurulduğunu; makine dairesi hasar gören geminin kontrol dışı kaldığını açıklamıştı. Aynı gün Umman’ın daha kuzeydoğusunda bir kargo gemisiyle ilgili ikinci bir olay da bildirilmişti. 1

Daha geniş tabloya ilişkin The New York Times tarafından aktarılan haberlere göre, ABD’nin koruma sağladığı güney rotalarını kullanan en az 15 gemi haziran başından bu yana saldırıya uğradı; bazı denizciler hayatını kaybetti veya yaralandı. Ancak bu raporlarda saldırılar İran’la ilişkilendirilse de Ash Shishah olayı dahil her bir saldırının aynı aktör tarafından gerçekleştirildiği kamuya açık şekilde doğrulanmış değil. 17

Hürmüz Boğazı neden kritik?

Savaştan önce Hürmüz Boğazı’ndan günde yaklaşık 15 milyon varil ham petrol geçiyordu. Analistlerin The New York Times’a verdiği bilgilere göre, ABD’nin koruma sağladığı rotalarda taşınan petrol miktarı son dönemde yaklaşık 9,5-10 milyon varile geriledi. Bu, savaş öncesindeki seviyenin oldukça altında. 17

Petrol akışına ilişkin rakamlar tartışmalı. ABD’li yetkililer, boru hatları ve diğer ihracat güzergâhlarını da hesaba kattığında daha yüksek toplam miktarlardan söz ediyor. Gemi ve yük takip verileri ise yalnızca boğazdan geçen hacmin daha düşük olduğunu gösteriyor. Rakamlar üzerindeki anlaşmazlığa rağmen ortak sonuç şu: deniz trafiği sert biçimde yavaşladı ve boğazdan geçmeye devam eden ticari gemiler daha büyük bir güvenlik riskiyle karşı karşıya.

ABD operasyonu, boğazın Umman tarafındaki güney hattında çoğunlukla geceleri gerçekleştirilen eskortlu geçişlere dayanıyor. Bazı tankerler konumlarını daha az görünür kılmak için transponderlarını da kapatıyor. Ash Shishah saldırısı, tercih edilen veya koruma altındaki rotaların ticari gemiler için tehlikeyi tamamen ortadan kaldırmadığını gösterdi.

Petrol fiyatları ve ekonomik risk

Gemi taşımacılığına yönelik saldırılar ve ihracat belirsizliği ham petrol fiyatlarını yukarı çekiyor. Brent petrolü 19 Ağustos’ta varil başına 91,62 dolardan kapandı; bu, yaklaşık dört haftanın en yüksek seviyesiydi. Yatırımcıların odağında Hürmüz’de yavaşlayan trafik ve bölgesel ihracatın sekteye uğrama ihtimali vardı. 20

Mekanizma basit: Daha pahalı veya daha güvensiz taşımacılık, petrol fiyatlarına bir risk primi ekleyebilir. Yükselen akaryakıt ve enerji maliyetleri de taşımacılık ve enerji yoğun ürünler üzerinden enflasyon kaygılarını artırabilir. Bu durum tahvil getirileri, faiz beklentileri, ekonomik büyüme görünümü ve tüketici güveni üzerinde baskı yaratabilir.

Bununla birlikte mevcut haberler, Ash Shishah saldırısının Hazine tahvil getirileri, tahvil fiyatları veya tüketici duyarlılığı üzerindeki bağımsız ve ölçülebilir etkisini ortaya koymuyor. Bu sonuçlar tek bir saldırının kanıtlanmış etkileri değil, uzun süreli bir arz kesintisinin olası ekonomik yansımaları olarak değerlendirilmelidir.

İran ve ABD’nin Hürmüz konusunda tutumu

İran, Hürmüz Boğazı’nın kapalı olduğunu savunuyor ve yeniden açılması için ABD ablukasının, yaptırımların ve askeri tehditlerin sona ermesi gibi koşullar öne sürüyor. ABD Başkanı Donald Trump ise boğazın açık olduğunu söylemiş, İran’la görüşme planlanmadığını belirtmişti. Bu açıklamalar, stratejik su yolunun statüsü konusunda tarafların çelişen iddialarını ortaya koyuyor.

Washington, İran’a yönelik deniz ablukasını süresiz sürdürebileceğini ve ekonomik baskıyı artıracağını açıkladı. Hazine Bakanı Scott Bessent, ABD’nin “tarihteki en sert yaptırımları” uygulayacağını söylerken İran, yeni ABD tehditlerinin ağır bir karşılık doğurabileceği uyarısında bulundu.

İranlı yetkililer, geçici bir anlaşmanın uygulanmaması ve diplomatik çabaların başarısız olması halinde Hürmüz’de ve ötesinde gerilimi tırmandırma tehdidinde de bulundu. Bu açıklamalar yeni saldırı, gemi alıkoyma veya geçiş kısıtlamaları riskini artırıyor; ancak Ash Shishah saldırısından İran’ın sorumlu olduğunu tek başına kanıtlamıyor.

Hürmüz’e alternatif petrol güzergâhları yeterli olur mu?

Körfez ülkeleri, petrol ihracatını boğaza olan bağımlılığı azaltacak şekilde yeniden düzenlemeye çalışıyor. Reuters’ın kaynaklarına göre Saudi Aramco, bazı Asyalı rafinerilere Hürmüz dışındaki güzergâhlardan ulaştırılacak ham petrol teklif etti.

Suudi Arabistan ayrıca doğudaki petrol sahalarını Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu Limanı’na bağlayan Doğu-Batı Ham Petrol Boru Hattı’nın kapasitesini günlük 2 milyon varile kadar artırmayı değerlendiriyor. Yaklaşık 1.200 kilometrelik hat teknik olarak günde 7 milyon varil taşıyabiliyor. Ancak tanker ve terminal kısıtları nedeniyle Yanbu üzerinden fiili ihracat kapasitesi yaklaşık 4,5 milyon varil olarak tahmin ediliyor.

Bu güzergâhlar Hürmüz’deki kesintiyi kısmen telafi edebilir, fakat boğazın bölgesel petrol ihracatındaki rolünün yerini tamamen alamaz. Kızıldeniz rotaları da Babülmendep çevresindeki güvenlik sorunları ve liman kapasitesi gibi ayrı riskler taşıyor.

Bundan sonra ne izlenecek?

İlk olarak tankerin güvenli biçimde sabitlenip sabitlenmediği, herhangi bir sızıntı olup olmadığı ve yetkililerin merminin türüyle fırlatıldığı noktayı belirleyip belirleyemeyeceği önem taşıyor. Enerji piyasaları açısından daha büyük soru ise saldırının münferit kalıp kalmayacağı veya ticari gemilere yönelik sürdürülen bir kampanyanın parçasına dönüşüp dönüşmeyeceği.

Şimdilik kesin olarak söylenebilecekler sınırlı ama önemli: Ash Shishah yakınındaki saldırı bir tankeri devre dışı bıraktı, mürettebat güvende kaldı ve Hürmüz çevresindeki zaten tehlikeli olan deniz taşımacılığı ortamına yeni, sorumlusu belirlenmemiş bir olay ekledi. Saldırganın kimliği ve çevresel hasarın boyutu açıklığa kavuşana kadar güvenlik ve olası petrol sızıntısı riskleri belirsizliğini koruyor.