“Tarihin en ağır yaptırımları” İran’ı mı, Hürmüz’ü mü hedef alacak?

Scott Bessent’in 24 Ağustos Pazartesi günü yapması beklenen basın toplantısı, Trump yönetiminin İran’a yönelik geniş tehditlerini daha somut bir ekonomik stratejiye dönüştürebilir. ABD Hazine Bakanı, mevcut deniz ablukasıyla birlikte “tarihin en ağır yaptırımlarının” uygulanacağını söylerken, daha güçlü ekonomik baskının İran’a karşı yeni ve büyük ölçekli ABD askeri operasyonlarına duyulan ihtiyacı azaltabileceğini savunuyor. 12

Ancak kritik ayrıntı şu: Yaptırım paketi henüz yayımlanmadı. Bu nedenle kapsamı, hukuki dayanağı ve hangi şirket ya da sektörlerin doğrudan hedef alınacağı belirsizliğini koruyor.

Yaptırımlar hangi alanları hedefleyebilir?

Bessent’in açıklamalarına göre yeni önlemlerin, İran ekonomisini küresel ticarete bağlayan kanallara odaklanması bekleniyor:

• İran’ın petrol satışları ve bu satışlardan elde ettiği gelir
• Denizcilik şirketleri, tankerler ve aracı kuruluşlar
• Bankalar, ödeme sistemleri ve diğer finans kanalları
• İran ticaretini destekleyen sigortacılar ve emtia tacirleri
• Tahran’a ekonomik “can simidi” sağlayan yabancı şirketler veya hükümetler

En önemli adım, ikincil yaptırımların uygulanması olabilir. Bu yaptırımlar, İran’la ticaret yapan İran dışındaki şirket ve kuruluşları cezalandırmayı amaçlar. Yönetimin planına ilişkin haberlerde Washington’ın müttefiklerine, İran’la iş birliği ile ABD yaptırımlarına uyum arasında seçim yapmaları için baskı yaptığı aktarılıyor. 5614

Bu yaklaşım, yalnızca İran kurumlarını kısıtlamanın ötesine geçer. ABD finans sistemine ve pazarlarına erişim, İran’la ticaret yapan ülkeler üzerinde de bir baskı aracına dönüşür.

Neden asıl sınav Çin?

Çin, olası yaptırım paketinin en kritik hedefi konumunda. Reuters’ın aktardığı verilere göre Çin, İran’ın deniz yoluyla ihraç ettiği petrolün yüzde 80’inden fazlasını satın alıyor. Bu nedenle Çinli rafineriler, petrol tacirleri, bankalar, denizcilik şirketleri ve alternatif ödeme düzenekleri, İran’ın petrol gelirlerini kesmeye yönelik herhangi bir planın merkezinde yer alacak.

Pekin, Washington’ın yaptırım stratejisine destek vermiyor. Reuters’a göre Çin, yaptırımların çatışmayı çözmeyeceğini belirtirken Çin ve Pakistan yeniden barış görüşmeleri yapılmasını destekledi. 1

Baskının petrol ticaretini şimdiden etkilediğine dair işaretler de var. Reuters’ın görüştüğü ticaret kaynaklarına göre ABD ablukasının sevkiyatları sınırlamasının ardından Çinli alıcılara sunulan İran ham petrolü miktarı geriledi, fiyatlar ise yükseldi. Çin devletine ait denizcilik şirketlerinin de artan güvenlik riskleri nedeniyle Hürmüz Boğazı ve Babülmendep Boğazı’ndan kaçındığı bildirildi.

Bu durum Washington’ı zor bir tercihle karşı karşıya bırakıyor. Sınırlı uygulama Tahran’ın hesaplarını değiştirmeyebilir. Çin bağlantılı ticarete karşı agresif yaptırımlar ise Pekin’le doğrudan gerilim yaratabilir, petrol akışını daha da bozabilir ve diplomatik arabuluculuğu zorlaştırabilir.

İran ekonomisi üzerindeki olası etkiler

Daha sıkı bir yaptırım rejimi, ağır kısıtlamalar ve deniz ablukası altında faaliyet gösteren İran ekonomisi üzerindeki baskıyı artırır. İran’ın dövize erişimi azalabilir, ithalat maliyetleri yükselebilir, bankacılık işlemleri aksayabilir ve ticaret daha kapalı ya da kayıt dışı kanallara yönelebilir.

Bunun kısa vadede siyasi teslimiyet anlamına gelmesi gerekmiyor. Ekonomik izolasyon hükümetin kaynaklarını zayıflatabilir; ancak maliyeti sivillere de yükleyebilir, karaborsa ağlarını büyütebilir ve yönetimin dış baskıyı egemenliğe yönelik bir saldırı olarak sunmasına yol açabilir. Mevcut haberler İran’da ekonomik sıkıntının derinleşebileceğine işaret ediyor, fakat yaptırımların hükümeti hızlı ve öngörülebilir biçimde çökerteceğini göstermiyor. 212

İranlı yetkililer de yeni önlemlerin Washington tarafından sunuluş biçimini reddediyor. Dışişleri Bakanı Abbas Araghchi yaptırımları “ekonomik terörizm” olarak nitelendirirken Tahran, karşılıklı saygı, adalet ve ulusal onur temelinde müzakere talep ediyor. İran, zorlayıcı koşullarda dayatılmış gibi görünen bir anlaşmayı kabul etmeyeceğini savunuyor. 2

En büyük tırmanma riski yine Hürmüz’de

Yaptırım açıklaması, Hürmüz Boğazı’ndan gemi geçişinin zaten ciddi biçimde kısıtlandığı bir dönemde geliyor. Reuters, gemilere yönelik saldırılar ve ABD’nin ablukayı süresiz sürdürme tehdidi sonrasında boğazdaki trafiğin neredeyse durma noktasına geldiğini bildirdi. Savaştan önce günde ortalama yaklaşık 18 milyon varilin geçtiği Hürmüz’de petrol akışı temmuz ayında keskin biçimde geriledi ve ağustosta da çok daha düşük seviyelerde kaldı.

İranlı yetkililer, komşu ülkelerin ABD’nin ekonomik kampanyasına katılması halinde misilleme yapılacağını söylüyor. İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Mohsen Rezaei, Körfez ülkelerinin yaptırım çabalarına katılması halinde Hürmüz’ün yanı sıra boğaz dışındaki petrol ihracat güzergâhlarının da hedef alınabileceği uyarısında bulundu.

Bu tehditler, krizin İran’ın kendi petrol ihracatının ötesine taşınması riskini yaratıyor. Tankerlerin, alternatif boru hatlarının veya Körfez’deki enerji altyapısının hedef alınması petrol fiyatlarını, navlun ve sigorta maliyetlerini yükseltebilir. Orta Doğu enerji arzına yönelik risk primi de artabilir. Reuters, petrol piyasalarının Hürmüz’deki kesintiyi geçici bir şoktan çok uzun sürebilecek bir sorun olarak fiyatlamaya başladığını aktardı.

Bu nedenle yeni yaptırımların pratik etkisi denizdeki gelişmelere bağlı olacak. İran’ın ihracatı abluka nedeniyle zaten ciddi biçimde kısıtlanmışsa, yeni finansal cezaların fiziksel petrol arzı üzerindeki ilk etkisi sınırlı kalabilir. Buna karşılık yaptırımlar, kısıtlamaları aşmaya çalışan şirket ve ülkeler üzerindeki baskıyı büyütebilir.

Diplomasi zayıfladı ama tamamen bitmedi

Haziran ayında oluşturulan geçici çerçeve kalıcı bir anlaşmaya dönüşmedi. 60 günlük ateşkes süresi uzatılmadı; Washington ve Tahran, sürecin bozulmasından karşılıklı olarak birbirini sorumlu tuttu ve Hürmüz’ün yeniden açılması için farklı koşullar öne sürdü. İran, ABD ablukayı kaldırana, petrol yaptırımlarını sona erdirene, dondurulmuş varlıkları serbest bırakana ve askeri operasyonları durdurana kadar boğazın kapalı kalacağını açıkladı.

Çin ve Pakistan, diplomatik kanalın yeniden açılması açısından önemini koruyor. Pakistan, Çin’in başlattığı girişimin ardından ABD ile İran arasında yeni görüşmeler yapılması için bir yol arıyor. Ancak Pakistanlı yetkililer, ilerleme sağlanabilmesi için Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkelerine yönelik saldırıların sona ermesinin ön koşul olduğunu belirtti.

Yeni yaptırım paketi istisnalara, müzakerelere veya denetimli deniz taşımacılığına alan bırakırsa diplomasi ihtimali korunabilir. İran’la ticaret yapan her büyük ülkeyi rakip olarak gören bir kampanya ise arabuluculuğu zorlaştırır ve Tahran’ın “Washington müzakere değil teslimiyet istiyor” iddiasını güçlendirebilir.

Pazartesi günü açıklamadan sonra ne izlenecek?

Asıl belirleyici unsur söylemden çok uygulama ayrıntıları olacak. Öne çıkan sorular şunlar:

1. Önlemler gerçekten yeni mi, yoksa mevcut yaptırımların sıkılaştırılmış hâli mi? Hukuki yetkiler ve uygulama mekanizmaları, yaratılacak ek baskının boyutunu gösterecek.
2. Çin bağlantılı petrol ticareti doğrudan hedef alınacak mı? Bu, Washington’ın Pekin’le gerilim pahasına ne kadar ileri gitmeye hazır olduğunun en açık göstergesi olabilir.
3. İkincil yaptırımlar ne kadar geniş olacak? Risk altındaki yabancı şirket, banka, sigortacı ve denizcilik kuruluşlarının sayısı, politikanın gerçek erişimini belirleyecek.
4. İnsani ve diplomatik istisnalar bulunacak mı? Muafiyetler sivil zararı sınırlayabilir ve görüşmeler için alan bırakabilir; ancak yaptırımların zorlayıcı gücünü de azaltabilir.
5. İran denizde nasıl karşılık verecek? Yeni saldırılar, alternatif ihracat güzergâhlarına yönelik tehditler veya seyrüsefer kısıtlamaları, yaptırım açıklamasını hızla daha geniş bir enerji krizine dönüştürebilir.

Stratejik sonuç, “tarihin en ağır yaptırımları” ifadesinden çok uygulamanın kapsamına bağlı olacak. Washington, büyük ölçekli çatışmanın yerine ekonomik izolasyonu koymaya veya askeri operasyon ihtimalini sınırlamaya çalışıyor olabilir. Ancak planın başarısı Çin’in vereceği tepkiye, İran’ın kısıtlamaları aşma kapasitesine ve ekonomik baskının müzakere mi yoksa Körfez’de daha geniş bir çatışmayı mı tetikleyeceğine bağlı.