İran’da savaşın gölgesinde yeni güç merkezi: Devrim Muhafızları

Ali Hamaney’in 28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in ortak saldırısında öldürülmesinden altı ay sonra İran’daki yönetim, tek bir dini liderin hâkim olduğu düzenden ziyade güvenlik kurumlarının belirleyici olduğu bir savaş devletine dönüşmüş görünüyor. Oğlu Mojtaba Hamaney, hanedan ve dini sürekliliği temsil ediyor; ancak savaş, iç güvenlik ve ABD ile yürütülen diplomasi üzerinde pratik nüfuzun Devrim Muhafızları Ordusu ile Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi’nde (UGYK) toplandığı anlaşılıyor. 46

Bu tablo, kesinleşmiş bir iktidar paylaşımından çok çözülememiş bir mücadeleye işaret ediyor: Bir tarafta ekonomik baskıyı hafifletmek için anlaşma arayan sivil yöneticiler, diğer tarafta savaş sayesinde kurumsal gücünü artıran güvenlik bürokrasisi bulunuyor.

Güvenlik kurumları siyasetin sınırlarını çiziyor

Mojtaba Hamaney’in liderliğe gelmesi sistemin tepesinde biçimsel bir makamı yeniden oluşturdu. Ancak Ahmed Vahidi’nin Devrim Muhafızları’nın başına getirilmesi ve güvenlik kurumlarının artan görünürlüğü, seçilmiş cumhurbaşkanlığının değil, zorlayıcı devlet aygıtının politika alanını belirlediğini gösteriyor. 456

UGYK’nın Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması için kamuoyuna açıkladığı koşullar da konseyin rolünün genişlediğini ortaya koyuyor. Boğazın güvenliği artık yalnızca askeri bir konu değil; yaptırımların kaldırılması, liman ablukasının sona erdirilmesi ve diplomatik müzakerelerle birlikte ele alınıyor. 45

Pezeşkiyan diplomasiye alan açmaya çalışıyor

Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın, merhum Ali Hamaney’in Washington’la diplomasiye açık olduğu yönündeki iddiasını öne çıkarması siyasi açıdan önemli. Bu söylem, müzakereleri devrimci çizgiden kopuş ya da teslimiyet gibi göstermek yerine, rejimin kurucu mirasıyla uyumlu bir seçenek olarak sunmayı amaçlıyor.

Ancak Pezeşkiyan’ın bu yaklaşımı somut bir anlaşmaya dönüştürme kapasitesi sınırlı. Nihai kararlar liderlik makamı, UGYK, Devrim Muhafızları ve sertlik yanlısı grupların onayına bağlı. Pezeşkiyan’ın temmuz sonlarında Mojtaba Hamaney’le görüşmesi, sivil yönetimin herhangi bir diplomatik girişiminde yeni liderle doğrudan temasın ne kadar kritik olduğunu gösteriyor. 4

Ekonomik baskı ile ideolojik direnç çatışıyor

Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf’ın ekonomik zorluklara ilişkin uyarıları, sivil yönetimin temel açmazını yansıtıyor. Savaş, yaptırımlar, deniz taşımacılığındaki kısıtlamalar ve bloke edilen gelirler, devletin maliyetleri süresiz biçimde toplumun üzerine aktarmasını zorlaştırıyor.

Washington haziran ayında İran’a yönelik yaptırımlar için 60 günlük bir muafiyet tanımıştı. Ancak bu geçici düzenleme kısa sürede çözüldü ve ABD temmuz ayında İran’la bağlantılı yeni yaptırımlar uygulamaya koydu. 1215 Sertlik yanlıları ise Washington’dan büyük tavizler gelmeden İran’ın geri adım atmasına karşı çıkıyor. Böylece ekonomik sıkıntı, aynı anda hem müzakere gerekçesine hem de daha fazla pazarlık gücü talebine dönüşüyor.

Ateşkes sona erdi, Hürmüz Boğazı pazarlık kozu oldu

ABD ile İran’ın nihai anlaşmaya ulaşmak için belirlediği 60 günlük süre, kalıcı bir barış anlaşması ya da uzatma olmadan sona erdi. Taraflar, geçici düzenlemenin şartlarını diğerinin ihlal ettiğini veya uygulamadığını savunuyor. 25

Tahran, Washington liman ablukasını kaldırana, petrol yaptırımlarını sona erdirene, İran’ın dondurulmuş varlıklarını serbest bırakana ve askeri baskıyı durdurana kadar Hürmüz Boğazı’ndaki kısıtlamaların süreceğini söylüyor. ABD Başkanı Donald Trump ise İran’la görüşme yapılmadığını ve yeni görüşmelerin planlanmadığını belirtiyor. Washington ayrıca boğazın açık olduğunu savunuyor; bu açıklama Tahran’ın değerlendirmesiyle çelişiyor. 14

Dünyanın en kritik enerji geçiş noktalarından biri olan Hürmüz, bu nedenle savaşın yan cephesi olmaktan çıkıp müzakerelerin merkezine yerleşti. Boğazdaki deniz trafiği üzerindeki baskı, İran’ın askeri kapasitesini doğrudan diplomatik kaldıraç olarak kullanmasına olanak sağlıyor.

İran ordusu savunmadan caydırıcılığa yöneliyor

İran, saldırıları yalnızca karşılayan bir pozisyondan çıkarak deniz taşımacılığını aksatma ve daha “taarruzi” bir askeri duruşa geçme tehdidini pazarlık aracı olarak kullanıyor. İranlı üst düzey bir yetkili, geçici anlaşmanın uygulanmaması halinde Tahran’ın Hürmüz’de ve bölgenin ötesinde gerilimi artırabileceğini Reuters’a söyledi. Tankerlere yönelik saldırıların yeniden başlaması da ABD’nin ek yaptırımlar uygulamasına yol açtı. 61517

Bu yaklaşım, Devrim Muhafızları’nın deniz unsurları ile füze kapasitesine orantısız bir stratejik ağırlık kazandırıyor. Askeri baskı yalnızca dış tehditlere karşı savunma aracı değil, aynı zamanda yaptırımların hafifletilmesi ve ablukanın kaldırılması için kullanılan bir müzakere mekanizması haline geliyor.

Mojtaba Hamaney’in rolü: Tepede süreklilik, aşağıda parçalı güç

Mojtaba Hamaney’in liderliği, Ali Hamaney dönemindeki otorite modelini bütünüyle yeniden kurmuş değil. Reuters’ın aktardığı değerlendirmelere göre Ali Hamaney’in ölümü, İran’daki tek ve tartışmasız dini hakem rolünü sona erdirdi; Mojtaba’nın yükselişi ise güvenlik ve savaş politikalarında doğrudan komuta etmekten çok onay makamı niteliğinde kalabilir. Bu süreçte Devrim Muhafızları ile güvenlik şefleri savaş ve strateji üzerinde daha fazla inisiyatif kazandı.

Ağustos ayında Vahidi’nin Devrim Muhafızları komutanlığına atanması ve üst düzey güvenlik kadrolarının yeniden düzenlenmesi, Mojtaba Hamaney’in sistemin sertlik yanlısı çekirdeğini güçlendirdiğine işaret ediyor. Bununla birlikte, güvenlik kanadı da tamamen müzakere karşıtı tek parça bir blok değil. Bazı değerlendirmeler, Vahidi çevresinin ancak Washington İran’ın temel taleplerini kabul ederse anlaşmaya yanaşabileceğini belirtiyor.

Asıl çelişki: Savaş güvenlik kurumlarını güçlendiriyor, ekonomi ise anlaşmayı zorluyor

Uzayan savaş, Devrim Muhafızları ve UGYK’nın kurumsal ağırlığını artırıyor; olağanüstü güvenlik yönetimini meşrulaştırıyor ve sertlik yanlılarının uzlaşmayı “teslimiyet” olarak çerçevelemesine imkân veriyor. Fakat aynı savaş İran ekonomisini yıpratıyor, gelirleri kısıtlıyor ve sivil yöneticiler üzerindeki anlaşma baskısını büyütüyor. Ekonomiyi yöneten bazı yetkililer, artan baskının rejimin istikrarını tehdit edebileceği uyarısında bulunurken, savaşın maliyetini azaltmak için sona erdirilmesini savunuyor.

Bu nedenle İran’ın yakın vadeli rotası ne açık bir barışa ne de kaçınılmaz bir büyük tırmanışa işaret ediyor. Daha olası görünen tablo, güvenlik kurumlarının yönettiği bir kilitlenme: Pezeşkiyan ve Galibaf gibi sivil aktörler yaptırım rahatlaması ve kalıcı bir çözüm ararken, Devrim Muhafızları savaşın ve Hürmüz üzerindeki baskının rejimin hayatta kalması için gerekli olduğunu düşünebilir. 26

İran’da güç dengesi, Ali Hamaney’in ardından boşalan makamın kimin tarafından doldurulduğu sorusundan daha geniş bir anlam taşıyor. Mesele artık yalnızca Mojtaba Hamaney’in liderliği değil; savaş, yaptırımlar ve diplomasi üzerindeki son sözün dini liderde mi, Devrim Muhafızları’nda mı, yoksa güvenlik kurumlarının ortak karar mekanizmasında mı bulunduğu.