Ham petrol toparlanırken yakıt krizi neden derinleşti?

28 Şubat’ta başlayan çatışma küresel petrol piyasasında büyük bir şok yarattı. Ancak krizin en kalıcı ve tüketiciyi doğrudan etkileyen boyutu ham petrolden çok rafine yakıtlarda ortaya çıktı: dizel, benzin ve jet yakıtı arzı aynı anda daraldı. Orta Doğu’daki enerji tesislerine yönelik saldırılar, Hürmüz Boğazı’nda tanker trafiğinin azalması ve Rusya’daki rafinerilerin zarar görmesi, ham petrolün nihai ürüne dönüştürülmesini zorlaştırdı. 36

Bu ayrım önemli. Nakliye rotaları yeniden açıldığında ham petrol arzı ve fiyatları toparlanabilir. Fakat rafineriler hasarlıysa, ihracat kısıtlıysa veya stoklar zaten kullanılmışsa benzin ve dizel fiyatları yüksek kalabilir. Eldeki veriler ciddi bir arz şokuna işaret ediyor; ancak yakıt fiyatlarının kesin olarak yıllarca yüksek seyredeceği sonucunu henüz doğrulamıyor.

Ham petrol kesintisi nasıl yakıt krizine dönüştü?

Hürmüz Boğazı, ham petrolün yanı sıra petrol ürünlerinin de dünya pazarlarına ulaştığı kritik bir geçiş noktası. 2026’nın ikinci çeyreğinde boğazdan günde ortalama yalnızca 4,9 milyon varil ham petrol ve petrol sıvısı geçti. Çatışma öncesindeki 2025’in dördüncü çeyreğinde bu hacim günlük 21,6 milyon varildi.

Kesinti, rafineri zincirinin iki tarafını birden etkiledi:

• Rafineriler ham petrol girdisini almakta zorlandı.
• Üretilmiş yakıtların ithalatçı pazarlara ulaştırılması aksadı.
• Orta Doğu’daki bazı tesisler saldırıya uğradı veya üretimi durdurdu.
• Alternatif boru hatları ve güzergâhlar belirli miktarda petrol taşıyabildi, ancak Hürmüz’den geçen normal hacmin yerini kısa sürede dolduramadı.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), ortaya çıkan kesintiyi küresel petrol piyasası tarihindeki en büyük arz kesintisi olarak nitelendirdi. Küresel gözlemlenen petrol stokları mart ayında 85 milyon varil azalırken, Orta Doğu Körfezi dışındaki stoklarda düşüş 205 milyon varile ulaştı. Hürmüz’den akışın daralması, piyasaların depolardaki ürüne daha fazla yönelmesine neden oldu.

Asıl darboğaz rafineri kapasitesiydi

Kriz, yer altında yeterli ham petrol bulunmamasından ibaret değildi. Sorun aynı zamanda çalışır durumdaki rafinerilerin ve güvenilir lojistiğin azalmasıydı.

IEA, Orta Doğu’daki rafineri işlemlerinin ikinci çeyrekte savaş öncesi seviyenin günlük 2,9 milyon varil altında kaldığını, üçüncü çeyrekte de bu farkın 2,2 milyon varil olacağını tahmin etti. Ukrayna’nın saldırıları ise Rusya’daki rafineri üretimini yaklaşık yirmi yılın en düşük seviyelerine yaklaştırdı; Rus rafineri üretimi temmuz ayında günlük 3,9 milyon varil olarak bildirildi. 12

Orta Doğu’daki tesis hasarları ile Rusya’daki kapasite kaybı birlikte değerlendirildiğinde, ikinci çeyrekte küresel rafineri üretiminden yaklaşık günlük 5 milyon varil, yani savaş öncesi kapasitenin yaklaşık yüzde 6’sı çıkarılmış oldu. IEA tahminlerine dayanan haberlere göre küresel rafineri çalıştırma oranı günlük yaklaşık 78 milyon varile geriledi; bu, COVID-19 salgınının en ağır döneminden bu yana görülen en düşük seviyeye işaret ediyor. 3

Bu nedenle başka bir bölgede ham petrol bulunması tek başına yeterli olmadı. Hasarlı bir rafinerinin yerine yalnızca başka bir petrol tankerini yönlendirmek mümkün değil. Ünitelerin onarılması, enerji ve su altyapısının yeniden çalıştırılması, gemi bulunması ve operasyonların güvenli hale gelmesi gerekiyor. Bu adımların her biri üretimin ne kadar hızlı dönebileceğini sınırlıyor.

Dizel neden ham petrolden daha sert etkilendi?

Dizel; kamyon taşımacılığı, tarım makineleri, inşaat ekipmanları ve ağır sanayi için temel yakıt. Bu nedenle arzda yaşanan küçük bir daralma bile ekonominin birçok noktasında maliyet baskısı yaratabiliyor. Avrupa da krize düşük ürün stoklarıyla girdi: Amsterdam-Rotterdam-Anvers merkezindeki motorinle yakından ilişkili gazyağı stokları, beş yıllık ortalamanın yüzde 24 altında bulunuyordu. 1

Rafineri marjları, piyasanın ne kadar sıkıştığını gösteriyor. Avro Bölgesi’nde dizelin perakende fiyatı içindeki rafinaj marjı, savaş öncesinde litre başına 0,10 avrodan temmuzun ilk üç haftasında 0,35 avroya yükseldi. Benzinde ise aynı bileşen şubat ayında 0,04 avroyken temmuzda 0,23 avroya çıktı. 4

Bunun sonucunda nihai yakıt fiyatları, ham petroldeki ilk yükselişten daha hızlı arttı. Haberlere göre Avrupa’da dizel fiyatları savaşın başlangıcından bu yana yüzde 70’ten fazla, ABD’de benzin fiyatları ise yaklaşık yüzde 60 yükseldi. 5

ABD’deki stoklar da son beş yıllık ortalamaların altında kaldı. 17 Temmuz’da sona eren hafta itibarıyla ABD’nin ham petrol stokları ortalamanın yüzde 6, benzin stokları yüzde 7 ve damıtılmış ürün stokları yüzde 10 altındaydı.

Ekonomik sonuç: stagflasyonist bir arz şoku

Yakıt kıtlığı ekonomiyi yalnızca pompadaki fiyatlar üzerinden etkilemiyor. Dizel maliyetinin yükselmesi malların taşınmasını, tarım makinelerinin çalıştırılmasını, altyapı projelerini ve sanayi üretimini pahalılaştırıyor. Şirketler bu maliyeti tüketiciye yansıtabilir, kâr marjlarından karşılayabilir veya faaliyetlerini azaltabilir.

Ortaya çıkabilecek tablo stagflasyonist bir arz şoku: Tüketici fiyatları yükselirken hanehalkının reel geliri ve ekonomik faaliyet zayıflıyor. Dizelin yerine başka bir yakıt koymanın kısa vadede kolay olmadığı taşımacılık, tarım ve ağır sanayi gibi sektörler baskıyı daha yoğun hissediyor.

Düşük stoklar görünümü daha kırılgan hale getiriyor. Talep değişmese bile yeni bir saldırı, nakliye kesintisi veya rafineri arızası fiyatlarda orantısız bir sıçramaya yol açabilir; çünkü alıcıların kullanabileceği güvenlik stoğu azalmış durumda. Buna karşılık stokların istikrarlı biçimde yeniden oluşturulması riski azaltır ve rafineri marjlarının daralmasına yardımcı olur.

Krizin ne kadar süreceği neden belirsiz?

Mevcut veriler iki farklı yöne işaret ediyor. Bir tarafta IEA, ağustos ayında Körfez üretiminin savaş öncesi seviyenin günlük 8,3 milyon varil altında kaldığını ve Hürmüz Boğazı’nın temmuz başında yeniden fiilen kapanmasının ardından bölgesel ihracatın gerilediğini bildirdi. Rusya’daki rafineri üretimi de düşük kaldı; rafinerilere yönelik saldırıların ardından Rusya’nın yakıt ihracatına kısıtlamalar getirildi. 26

Diğer tarafta ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA), ABD ile İran arasında 18 Haziran’da imzalanan mutabakatın çatışmayı sona erdirmeyi amaçladığını ve bunun ardından Hürmüz’de tanker trafiğinin arttığını belirtiyor. EIA, ham petrol üretimi ile ticaret akışlarının yıl sonuna kadar çatışma öncesi seviyelere yaklaşmasını ve kesintiye uğrayan üretimin büyük bölümünün 2027’nin başlarında geri dönmesini bekliyor.

Bu değerlendirmeler tamamen örtüşmediği için krizin süresi kesin bir hükümle değil, koşullara bağlı bir senaryo olarak ele alınmalı. Kalıcı bir anlaşma ve güvenli nakliye, ham petrol fiyatlarını görece hızlı biçimde aşağı çekebilir. Rafine yakıtların normale dönmesi ise daha uzun sürebilir; rafinerilerin güvenli biçimde yeniden çalıştırılması ve stokların doldurulması gerekir. Bununla birlikte mevcut kanıtlar, Körfez’de hasar gören her tesis için kesin bir onarım takvimi ortaya koymuyor.

Piyasayı ne rahatlatır?

Yakıt piyasasında kalıcı bir rahatlama için üç gelişmenin aynı anda gerçekleşmesi gerekiyor:

1. Hürmüz geçişlerinin güvenli ve düzenli hale gelmesi: Ham petrol ve petrol ürünü tankerlerinin normal biçimde hareket etmesi gerekir.
2. Rafinerilerin yeniden devreye alınması: Orta Doğu ve Rusya’daki tesislerin üretime dönmesi, dizel, benzin ve jet yakıtı arzını artırır.
3. Stokların yeniden oluşturulması: Özellikle damıtılmış ürün stoklarının yükselmesi, piyasayı yeni bir kesintiye karşı daha dayanıklı kılar.

Temel ders şu: Ham petrol üretiminin toparlanması, benzinin veya motorinin hemen ucuzlayacağı anlamına gelmiyor. Çatışma, daha dar ve çözülmesi daha zor bir darboğazı görünür hale getirdi: dünyanın ham petrolü rafine etme, bitmiş yakıtı taşıma ve yeterli stok tutma kapasitesi. Fiyatların belirgin biçimde düşüp düşmeyeceği, yalnızca petrol üretimindeki toparlanmaya değil, bu zincirin tamamının yeniden işler hale gelmesine bağlı olacak.