Trump’ın NATO Müttefikleri İran Savaşına ve Hürmüz’ü Zorla Açma Planına Neden Katılmadı?

Trump’ın İtalya ve Almanya ile yaşadığı gerilim, yalnızca Avrupa ülkelerinin deniz ulaşım güvenliğini destekleyip desteklemediğiyle ilgili değildi. ABD Başkanı, bu ülkelerin İsrail’le birlikte yürütülen İran savaşına katılmayı veya Hürmüz Boğazı’nı güç kullanarak yeniden açma operasyonuna destek vermeyi reddetmesini, NATO ortaklığının yükümlülüklerini yerine getirmedikleri şeklinde yorumladı. Ankara’daki NATO Zirvesi’nde müttefiklerin sınandığını söyleyen Trump, Washington’ın kriz anında yanında durmayacak bir ittifaka neden büyük miktarda para harcamaya devam etmesi gerektiğini sorguladı. 89

Avrupa’nın yanıtı ise ittifak dayanışması ile başlamadıkları bir savaşa katılmayı birbirinden ayırmak oldu. İtalya, Almanya, Fransa ve Birleşik Krallık, Hürmüz operasyonunun NATO’nun savaş misyonuna dönüşmesini kabul etmedi. Bu ülkeler güvenli geçişi ve diplomatik girişimleri desteklerken, çatışmalar sürerken İran limanlarına yönelik ABD öncülüğündeki bir ablukaya dahil olmayı reddetti. 21

Trump İtalya ve Almanya için ne söyledi?

Trump, İran’a karşı ABD kampanyasına destek vermemelerinin ardından İtalya ve Almanya’nın kendilerini “hayal kırıklığına uğrattığını” söyledi. Bu tutumu, belirli bir deniz operasyonuna ilişkin dar kapsamlı bir anlaşmazlıktan çok, NATO ortaklarının ABD’nin yanında durup durmayacağını gösteren bir sınav olarak sundu. 89

ABD Başkanı ayrıca müttefiklerin Hürmüz Boğazı’nda askeri yardım taleplerine olumlu yanıt vermemesi halinde NATO’nun “çok kötü bir gelecekle” karşı karşıya kalabileceği uyarısında bulundu. Daha geniş baskı kampanyasında, Avrupa’daki ABD askeri varlığını azaltma tehdidi ve Trump’ın ortak güvenliğe yeterince katkı sunmadığını düşündüğü müttefiklere yönelik eleştirileri de yer aldı. 714

İtalya, anlaşmazlığın en kişisel boyut kazandığı ülke oldu. Başbakan Giorgia Meloni, İtalyan üslerinin İran savaşındaki ABD operasyonları için kullanılmasına izin vermedi. Trump bu kararın ilişkilerine zarar verdiğini söylerken Meloni’yi yine de “iyi bir insan” olarak nitelendirdi. 15

Meloni ise İtalya’nın çatışmanın başından bu yana açık ve değişmeyen bir politika izlediğini belirterek kararından pişman olmadığını söyledi. Bu tutum, birçok Avrupa hükümetinin yaptığı ayrımı yansıtıyor: Batı ittifakına bağlı kalmak, ulusal toprakları veya askeri güçleri İran’la genişleyen bir savaşın hizmetine sunmak anlamına gelmiyor. 35

Almanya ve Birleşik Krallık nasıl yanıt verdi?

Alman yetkililer, NATO’nun çatışmanın kendisinde rol almaması gerektiğini savundu. Savunma Bakanı Boris Pistorius, “Bu bizim savaşımız değil; savaşı biz başlatmadık” dedi. Berlin, diplomasiye vurgu yaparken çatışmalar devam ettiği sürece askeri katılıma karşı çıktı.

Birleşik Krallık’ın tutumu daha aktif olsa da dikkatle sınırlandırıldı. Başbakan Keir Starmer, ülkesinin ortaklarıyla Hürmüz Boğazı’nı yeniden açmaya yönelik bir plan üzerinde çalıştığını, ancak daha geniş savaşa sürüklenmeyeceğini söyledi. Londra’nın önerdiği katkı, güvenlik koşullarının operasyonu tırmanmaya yol açacak bir muharebe görevine dönüştürmemesi şartıyla, kesin biçimde barışçıl ve savunma amaçlı olarak tanımlandı. 22

Fransa da benzer bir çizgi izledi. Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, olası Fransız askeri katılımının “tamamen savunma amaçlı” olacağını belirtirken Paris, NATO’yu resmen devreye sokmak yerine Londra’yla ayrı bir deniz girişimi üzerinde çalıştı. 417

Bu yaklaşım, Avrupa ülkelerinin Washington’a hiçbir destek vermediği veya deniz güvenliğinden vazgeçtiği anlamına gelmiyor. Asıl itiraz, İran’a karşı sürdürülen ve NATO’nun olağan kolektif savunma çerçevesi dışında kalan bir askeri operasyonun otomatik olarak ittifak yükümlülüğüne dönüştürülmesine yönelik.

NATO misyonu yönetmiyor, görüşmeleri kolaylaştırıyor

NATO’nun sonraki katılımı özellikle sınırlı tutuldu. Avrupa Müttefik Kuvvetler Yüksek Karargâhı (SHAPE), Hürmüz Boğazı’nda seyrüsefer serbestisini desteklemek üzere olası ulusal katkıları görüşmeleri için ilgili müttefiklerin genelkurmay başkanları düzeyinde bir video konferans düzenledi. NATO, toplantının bir NATO misyonu oluşturmadığını özellikle vurguladı. 19

Bu çerçevede ittifak, operasyonel komutanlıktan çok bir forum ve koordinasyon merkezi gibi hareket ediyor. Ülkeler kendi ulusal katkılarını değerlendirebilir; ancak operasyon NATO komutası altında yürütülmüyor ve ortak bir ittifak müdahalesi olarak sunulmuyor. Reuters’ın haberine göre bu yapı, su yolu misyonunu resmen NATO operasyonuna dönüştürmeden ittifakın koordinasyon kapasitesinden yararlanmayı amaçlıyor.

Böylece hükümetler eskort, lojistik ve deniz güvenliği seçeneklerini görüşebilirken İran savaşına katılmaya ilişkin siyasi ve hukuki itirazlarını koruyabiliyor.

Fransa-Birleşik Krallık öncülüğündeki ayrı deniz koalisyonu

Fransa ve Birleşik Krallık, ticari gemileri korumak üzere istekli ülkelerden oluşan ayrı bir koalisyon kurmaya çalışıyor. Önerilen misyon, gemilere eskort sağlanması ve benzeri savunma tedbirleriyle deniz taşımacılığını güvence altına almayı hedefliyor. Uygulamanın, çatışmalar sona erdikten veya güvenlik koşulları istikrara kavuştuktan sonra başlaması öngörülüyor. 2022

Diplomatik girişim geniş bir uluslararası katılım gördü. Fransa ve Birleşik Krallık, nisan ayında seyrüsefer serbestisi, uluslararası hukuk, ekonomik istikrar ve enerji güvenliğine odaklanan bir zirve için 51 ülkeyi bir araya getirdi. 17

Bu girişim, Trump’ın İran limanlarına abluka uygulama önerisinden bilinçli olarak ayrılıyor. NATO müttefikleri ablukayı desteklemeyeceklerini, bunun yerine aktif çatışmalar sona erdikten sonra devreye girecek bir yaklaşımı tercih ettiklerini belirtti. 21

Hürmüz Boğazı neden bu kadar önemli?

Hürmüz Boğazı, enerji ihracatı ve uluslararası deniz taşımacılığı açısından kritik bir dar geçit. Reuters’a göre dünya petrol arzının normal şartlarda yaklaşık beşte biri bu su yolundan geçiyor. Uzun süreli bir kesinti; enerji fiyatlarını, gemi taşımacılığı maliyetlerini, sigorta primlerini ve navlun piyasalarını etkileyebilir. 21

Kriz, boğazın açık olup olmadığına ilişkin çelişkili açıklamalarla da karmaşıklaştı. Trump, geçişin sürdüğünü söylerken Tahran, deniz ablukasının devam ettiğini açıkladı.

Bu belirsizlik, gemiler doğrudan saldırıya uğramasa bile ticari açıdan önem taşıyor. Gemi sahipleri, sigorta şirketleri ve enerji tacirleri, gemilerin güvenli ve öngörülebilir biçimde geçebileceğine dair güvenceye ihtiyaç duyuyor. Kâğıt üzerinde açık görünen bir su yolu, istikrarlı bir ticaret rotası anlamına gelmeyebilir.

Kalıcı çözüm için İran’ın onayı neden gerekli?

Deniz eskortları bazı gemileri koruyabilir; ancak tek başına kalıcı bir seyrüsefer düzeni oluşturamaz. İran, su yolunun bir kıyısını kontrol ediyor ve trafiği tehdit etme veya engelleme kapasitesini koruyor. Bu nedenle diplomatlar, uzun vadeli bir denizcilik düzenlemesinin Tahran’ın onayını gerektireceği değerlendirmesini yaptı.

Avrupa planının diplomasiye ve çatışma sonrası koşullara odaklanmasının nedeni de bu. İran’la anlaşmaya varılmadan yapılacak zorla açma operasyonu, normal deniz taşımacılığını yeniden tesis etmek yerine savaşta yeni bir cephe oluşturabilir. Reuters, İran’ın önerilen girişimi reddetmesinin çözüm ihtimalini zayıflattığını bildirdi.

Dolayısıyla sorun yalnızca askeri değil, aynı zamanda siyasi: Eskort sağlayacak ülkeler çatışmaların sona ermesini isterken İran, ABD öncülüğündeki çabayla bağlantılı gördüğü bu düzenlemeyi kabul etmiyor.

Anlaşmazlık Trump’ın NATO stratejisi hakkında ne gösteriyor?

Hürmüz gerilimi, Trump’ın müttefiklere baskı kurma yönteminin daha geniş bir örneğini ortaya koyuyor. Trump, ABD’nin askeri eylemlerine katılmayı reddetmeyi ittifak sadakatinin yetersiz olduğuna dair bir kanıt olarak sunuyor; ABD desteğini veya Avrupa’daki asker konuşlandırmasını azaltma ihtimalini de baskı aracı olarak kullanıyor. 714

Avrupa hükümetleri ise işbirliğini korumaya çalışırken NATO’nun her ABD operasyonuna otomatik olarak katılması gerektiği fikrini kabul etmiyor. Bu ülkelerin pozisyonu deniz güvenliğini önemsiz gördükleri anlamına gelmiyor. İtirazları, kolektif savunma çerçevesinin ittifakın olağan misyonu dışında başlatılan her savaşı kapsayacak şekilde genişletilmesine yönelik.

Şimdilik ortaya çıkan uzlaşma stratejik olmaktan çok usule ilişkin: NATO görüşmeleri kolaylaştırabilir; Fransa, Birleşik Krallık ve diğer istekli ülkeler ise ayrı bir savunma koalisyonu geliştirebilir. Düzenli deniz taşımacılığının yeniden başlayıp başlamayacağı, ittifak etiketinden çok ateşkese, güvenilir güvenlik koşullarına ve İran’ın şartları kabul edip etmeyeceğine bağlı olacak.