Ankylosaurus: Zırhın Ardındaki Yaşam

Bir yumurtadan başlayan sessiz hikâye

Yaklaşık 66 milyon yıl önce, Kretase Dönemi’nin sonlarına doğru, Batı Kuzey Amerika’nın sıcak kıyı düzlüklerinde küçük bir Ankylosaurus’un yumurtadan çıktığını hayal edebiliriz. Ancak bu sahnenin ayrıntıları bilim için hâlâ karanlıkta: Ankylosaurus’a güvenle ait olduğu belirlenmiş bir fosil yumurta, yuva ya da embriyo henüz bulunmadı. Bildiğimiz şey, diğer dinozorlar gibi onun da yumurtlayarak çoğaldığıdır.

Yavrusu, ileride dönüşeceği zırhlı devin yalnızca soluk bir gölgesiydi. Yetişkinlerden çok daha küçük ve savunmasızdı; sırtındaki büyük kemik plakalar ile kuyruğunun ünlü topuzu muhtemelen henüz tam olarak gelişmemişti. Önünde, nehir kanalları, ormanlar, eğrelti otlarıyla kaplı açıklıklar ve geniş taşkın ovalarından oluşan tehlikeli bir dünya uzanıyordu. Bugün Montana, Wyoming, Alberta ve Saskatchewan olarak bildiğimiz bu bölgelerde Triceratops, Edmontosaurus, Thescelosaurus ve çağın en büyük yırtıcılarından Tyrannosaurus rex yaşıyordu.

“Büyük karınlı birleşik kertenkele”

Bilimsel adı Ankylosaurus magniventris, kabaca “büyük karınlı birleşik kertenkele” anlamına gelir. Bu ad, hayvanın sertleşmiş iskeletine ve olağanüstü geniş gövdesine gönderme yapar.

İlk tanınan örnek, Amerikalı paleontolog Barnum Brown’ın 1906’da Montana’daki Hell Creek Formasyonu’na düzenlediği keşif gezisinde, fosil toplayıcısı Peter Kaisen tarafından bulundu. Brown, hayvana 1908’de bilimsel adını verdi. Daha sonraki örnekler Hell Creek Formasyonu’nun yanı sıra Wyoming’deki Lance Formasyonu ve Alberta’daki Scollard Formasyonu’ndan geldi. Bu buluntular, Ankylosaurus’un Geç Kretase’nin son bölümünde çok geniş bir coğrafyada yaşadığını gösterdi.16

Yine de elimizde eksiksiz bir iskelet yok. Bu nedenle boyut, ağırlık ve vücut biçimine ilişkin tahminler, farklı fosil parçalarının karşılaştırılmasına dayanıyor.

Zırh nasıl oluştu?

Ankylosaurus büyüdükçe derisinin içinde kemik dokusu oluşmaya başladı. Osteoderm adı verilen bu yapılar, tek parça ve kırılmaz bir kabuk meydana getirmiyordu. Bunun yerine küçük kemik parçaları, plakalar ve daha büyük düğmeler esnek derinin içine gömülüyor; boynu, sırtı, yanları ve kalçaları korurken hayvanın hareket etmesine de izin veriyordu.

Bazı osteodermlerin yaşam sırasında keratin adı verilen sert bir proteinle kaplı olması mümkündü. Bu da hayvanın canlıyken, fosilleşmiş kemik çekirdeklerinin gösterdiğinden daha büyük ve etkileyici görünmüş olabileceği anlamına gelir.

Zırh yalnızca gövdeyle sınırlı değildi. Kafatasının bazı bölümlerinde de kemik plakalar birleşmişti. Böylece geniş ve alçak baş, kalınlaşmış kemikle korunuyordu. Burun delikleri yana doğru açılıyordu; burun içindeki karmaşık hava kanalları ise solunan havanın ısıtılmasına ve nemlendirilmesine yardımcı olmuş olabilir.

Paleontologlar Victoria Arbour ve Jordan Mallon, 2017’de Ankylosaurus’u yeniden inceledi. Çalışmaları, bu hayvanın zırhlı dinozorlar arasında bile sıra dışı olduğunu ortaya koydu: son derece geniş bir kafatası, kendine özgü yüz zırhı, geniş bir gövde ve boyun boyunca yarım daire biçimli plakalar taşıyordu.8

Bir canlı kale

Büyük bir Ankylosaurus yaklaşık 8 metre uzunluğa ve belki 8 tona yaklaşan bir kütleye ulaşmış olabilir. Ancak bu tahminler değişkenlik gösterir; çünkü bugüne kadar tam bir iskelet bulunmamıştır.

Gövdesi dört güçlü bacağın üzerinde, yere yakın duruyordu. Arka bacakları ön bacaklardan daha uzundu ve genişçe açılan ayaklar, ağırlığı zemine dağıtıyordu. Ankylosaurus hızlı bir hayvan değildi. Onun gücü hızda değil; dengede, kaslı yapıda ve devrilmesinin son derece zor olmasındaydı.

Bu kalenin altında elbette savunmasız bir karın bölgesi vardı. Ancak bir yırtıcının oraya ulaşabilmesi için alçak duruşu, zırhlı sırtı, savunma kuyruğunu ve karşı koyan birkaç tonluk gövdeyi aşması gerekiyordu.

Ne yiyordu?

Ankylosaurus avlanmıyordu. O, enerjisini av kovalamaya değil, bitki bulmaya harcayan bir otçuldu.

Geniş gagasıyla yere yakın bitkileri koparıyor, küçük ve yaprak biçimli dişleriyle lokmaları kesip ezebiliyordu. Ankylosaurus akrabaları bir zamanlar yalnızca yumuşak yaprakları neredeyse çiğnemeden yutan ilkel hayvanlar olarak düşünülüyordu. Ancak kafatası ve dişler üzerine yapılan araştırmalar, bazı ankylosaur türlerinin daha çeşitli çene hareketlerine ve sanılandan daha gelişmiş bir besin işleme yeteneğine sahip olduğunu gösteriyor.6

Magniventris adının ima ettiği büyük karın, lifli bitkileri mikroorganizmaların yardımıyla parçalayan geniş bir sindirim sistemini barındırmış olabilir. Eğrelti otları, alçak çalılar, genç kozalaklılar, çiçekli bitkiler ve yere düşen meyveler olası besinler arasındaydı. Ancak Ankylosaurus’un kesin beslenme listesi fosillerde korunmuş değil.

Paleontolog Caleb Brown’ın ekibinin incelediği daha yaşlı bir zırhlı dinozor olan Borealopelta’nın mide içeriği, hayvanın belirli eğrelti otlarını seçerek yediğini ve yakın zamanda yanmış bir araziden gelen kömür parçalarını da istemeden tükettiğini ortaya çıkardı.5 Borealopelta Ankylosaurus değildi; bu nedenle onun son öğünü Ankylosaurus için doğrudan kanıt sayılamaz. Yine de bulgu, zırhlı otçulların karşılarına çıkan her bitkiyi rastgele tüketmek yerine seçici davranabildiğini gösteriyor.

Kuyruğun ucundaki silah

Ankylosaurus’un en çarpıcı özelliği yalnızca zırhı değildi. Zırh, denge ve silahlanma tek bir savunma sisteminde birleşmişti.

Kuyruğun son bölümü, birbirine sıkıca kenetlenen omurlardan oluşan sert bir “sap” hâline geliyordu. Ucunda ise büyümüş osteodermlerden oluşan ağır bir kemik topuz bulunuyordu. Paleontologlar Victoria Arbour ve Philip Currie, ankylosaurid kuyruk topuzlarının evrimini incelediklerinde, sert sapın büyümüş uç topuzundan önce geliştiği sonucuna ulaştı. Yani bu silah bir anda ortaya çıkmamış; aşamalı evrimsel değişimlerle şekillenmişti.4

Kuyruğun gövdeye yakın kısmı hareketli kalıyordu. Kalça çevresindeki güçlü kaslar, sertleşmiş kuyruğun ucunu yana doğru savurabiliyordu. Victoria Arbour’ın 2009’da hazırladığı biyomekanik modeller, en büyük kuyruk topuzlarının kemiği kırabilecek kadar güçlü darbeler üretebileceğini öne sürdü. Bununla birlikte daha küçük topuzlar aynı ölçüde yıkıcı değildi ve sonuçlar kas gücü, hız ve çarpma süresi gibi varsayımlara bağlıydı.1

Arbour ve biyomekanik uzmanı Eric Snively’nin ayrı bir sonlu eleman analizinde, çarpışma sırasında gerilimin kuyruk topuzunda nasıl dağıldığı araştırıldı. Bu çalışma da topuzların darbe silahı olarak kullanılabilecek kadar dayanıklı ve etkili olduğu fikrini güçlendirdi.7

Tyrannosaurus rex gerçekten korkuyor muydu?

Ankylosaurus ile Tyrannosaurus rex aynı Geç Kretase kayaçlarında yaşadı. Bu nedenle karşılaşmaları mümkündü. Ancak hiçbir fosil, ikisi arasında gerçekleşmiş doğrulanmış bir savaşı kaydetmiyor.

Ayrıca Tyrannosaurus’un korku hissettiğini ya da Ankylosaurus’un onun korktuğu tek dinozor olduğunu bilimsel olarak kanıtlamak mümkün değil. Daha doğru ifade, büyük bir yetişkin Ankylosaurus’a saldırmanın bir yırtıcı için olağanüstü riskli olacağıdır.

Bir Tyrannosaurus, ısırabilmek için başa, böğre ya da karın bölgesine yaklaşmak zorundaydı. Ankylosaurus ise sırtını saldırgana dönebilir, başını alçakta tutabilir, sağlam bacakları üzerinde dönebilir ve kuyruğunu yırtıcının ayaklarına doğru savurabilirdi. Ayak bileğine, kaval kemiğine ya da dize isabet eden başarılı bir darbe, sakatlayıcı bir kırığa yol açabilirdi.

Avlanarak yaşayan bir hayvan için tek bir kırık bacak ölümcül olabilirdi. Yaralı bir yırtıcı av peşinde koşamaz, sonunda açlığa yenilebilirdi.

Ancak Ankylosaurus yenilmez değildi. Yavru, hasta, sıkışmış ya da yaralı bireyler daha savunmasızdı. Tyrannosaurus’un zırh plakaları arasındaki boşluklara veya açıkta kalan bir bacağa isabet ettireceği güçlü bir ısırık ölümcül olabilirdi.

Kuyruk yalnızca yırtıcılara karşı mıydı?

Kuyruk topuzu başka bir amaca da hizmet etmiş olabilir. Victoria Arbour, Lindsay Zanno ve David Evans, 2022’de Ankylosaurus’un yakın akrabası Zuul üzerindeki zırh yaralarını inceledi. İyileşmiş yaraların özellikle kalça çevresindeki yan bölümlerde yoğunlaşması, bu hayvanların birbirlerine kuyruk darbeleri indirmiş olabileceği fikrini doğurdu. Araştırmacılar bunun bölge, sosyal statü veya eş seçimiyle bağlantılı çatışmalarda gerçekleşmiş olabileceğini öne sürdü.2

Bu bulgu, Ankylosaurus’un da aynı şekilde davrandığını doğrudan kanıtlamaz. Ancak ilgi çekici bir olasılık sunar: Tyrannosaurus’u caydıran kuyruk silahı, kısmen zırhlı rakipler arasındaki mücadeleler sonucunda şekillenmiş olabilir.

Son günler ve fosilleşen izler

Sonunda her Ankylosaurus yaşamının sonuna ulaştı. Bazıları yaşlılık, hastalık, kuraklık, yaralanma, yırtıcı saldırısı veya sel nedeniyle öldü. Bir beden nehir tortulları tarafından hızla gömülürse fosilleşme şansı artıyordu. Ancak çoğu ceset leş yiyiciler, çürüme ve aşınma tarafından yok edildi.

Bu nedenle elimizdeki fosil kayıtları parçalıdır. Paleontolog Kenneth Carpenter’ın 2004’te yayımladığı ayrıntılı yeniden tanımlama, bilinen dağınık örnekleri karşılaştırarak önceki canlandırmaları düzeltti. Arbour ve Mallon’ın daha sonraki çalışması ise diğer ankylosaur türleri hakkındaki yeni bilgiler ışığında hayvanın görünümünü ve anatomisini yeniden değerlendirdi.168

Zırhın durduramadığı felaket

Yaklaşık 66 milyon yıl önce Chicxulub’a çarpan asteroid, Dünya’nın çevresinde yıkıcı bir değişim başlattı. Bitki toplulukları sarsıldı, ekosistemler çöktü ve Ankylosaurus; Tyrannosaurus, Triceratops ile birlikte kuş olmayan tüm dinozorlarla aynı kaderi paylaştı.

Onun kalesi dişlere, pençelere ve kuyruk darbelerine karşı koyabiliyordu. Fakat besin sağlayan ekosistemlerin çöküşüne karşı zırhın hiçbir gücü yoktu.

Ankylosaurus’un gerçek hikâyesi, bir efsaneden daha etkileyici. O, akılsız bir tank ya da yenilmez bir canavar değildi. Tyrannosaurus’un kesin olarak korktuğu kanıtlanmış tek canlı da değildi. O; huzurlu bir otçulun, hayatta kalabilmek için derisini zırha, gövdesini kalkana ve kuyruğunu, en güçlü yırtıcıyı bile iki kez düşünmeye zorlayan bir uyarıya dönüştürdüğü evrimsel bir başyapıttı.