Macron ve Muhammed bin Selman Paris’te Hürmüz Krizini Görüşecek

Paris’teki Macron-Muhammed bin Selman görüşmesi, diplomasi ile ekonomik anlaşmaları aynı dosyada buluşturacak. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ile Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman’ın bölgesel istikrarı, enerji güvenliğini ve ulaştırma-lojistik iş birliğini ele alması bekleniyor. İki liderin sağlık, ulaştırma ve enerji alanlarında anlaşmalara da nezaret etmesi öngörülüyor. 1246

Görüşmelerin en acil başlığı ise Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin ciddi biçimde aksaması. Saldırıların ardından ve İran’ın bazı gemilere yönelik kısıtlama önerileri nedeniyle boğazdan geçen gemi sayısı keskin biçimde düştü. Bu durum, Körfez’deki üreticileri ve uluslararası alıcıları tek bir kritik deniz geçidine bağımlılığı azaltacak seçenekler aramaya itiyor.

Hürmüz neden acil bir sorun haline geldi?

Hürmüz Boğazı, Körfez’den yapılan enerji ihracatının başlıca çıkış noktalarından biri. Boğazdaki geçişler güvensiz veya öngörülemez hale geldiğinde, alternatif bir liman seçmek tek başına yeterli olmuyor. Bunun için boru hattı, liman, tanker, demiryolu ve sigorta kapasitesinin yanı sıra güzergâhın güvenli biçimde işletilebilmesi gerekiyor.

Bu nedenle Paris’teki muhtemel hedef, Hürmüz’ün kısa sürede tamamen yerini alacak tek bir rota kurmak değil; enerji ve ticaret sistemini daha dayanıklı hale getirmek. Suudi Arabistan, ham petrolün bir bölümünü Doğu-Batı Boru Hattı üzerinden Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu Limanı’na taşıyarak boğazı bypass etmeye başladı. 14 Ancak mevcut alternatifler, Hürmüz’deki kesintiye uğrayan kapasiteyi anında karşılayabilecek ölçekte değil.

Masadaki alternatifler neler?

Fransa Cumhurbaşkanlığı yetkilileri, görüşmelerde enerji ve lojistik güzergâhlarının çeşitlendirilmesinin ele alınacağını açıkladı. Bu kapsamda deniz yolları, boru hattı projeleri ve bölgesel demiryolu bağlantıları öne çıkıyor. 111

Umman limanları

Umman’ın Basra Körfezi dışında, Umman Denizi kıyısında bulunan limanlarının daha fazla kullanılması, Körfez ticaretine Hürmüz’ün dışında yeni bir çıkış sağlayabilir. Böylece enerji sevkiyatının tek bir boğazdaki güvenlik risklerine maruz kalması azaltılabilir.

Umman aynı zamanda Hürmüz’de seyrüsefer düzenlemeleri konusunda İran’la görüşüyor. Tahran, Umman’la boğazdan geçişe ilişkin bir anlaşmanın son aşamaya geldiğini söylerken, böyle bir düzenlemenin güvenli geçişi tek başına garanti etmeyebileceğini de belirtiyor. 818

Boru hatları ve ihracat terminalleri

Suudi Arabistan’da veya sınır ötesi hatlarda kapasitenin artırılması, daha fazla petrolün Kızıldeniz, Akdeniz ya da başka ihracat terminallerine yönlendirilmesini sağlayabilir. Suudi Arabistan’ın Yanbu’ya uzanan mevcut hattı, batıya dönük ihracat altyapısının değerini gösteriyor. Ancak yeni bir kapasite artışının kesin olarak onaylandığına dair mevcut haberlerde bilgi bulunmuyor. 114

Demiryolu ve lojistik koridorları

Yeni veya geliştirilmiş demiryolu hatları, Körfez ve Orta Doğu’daki üretim merkezlerini daha batıdaki limanlara ve Avrupa pazarlarına bağlayabilir. Ancak bu projeler, sınırlar arası koordinasyon, yüksek finansman ve güvenlik garantileri gerektiriyor. 111

Bu başlıkların tamamı şu aşamada değerlendirilen seçenekler niteliğinde. Kesinleşmiş bir proje listesi, nihai finansman taahhütleri, projelere katılacak Fransız şirketleri veya inşaat takvimleri açıklanmış değil. 111

Fransa ne katkı sağlayabilir?

Fransa-Suudi Arabistan ilişkileri, iki ülke arasındaki ilk Fransa-Suudi Stratejik Ortaklık Konseyi toplantısıyla daha kurumsal bir çerçeveye taşınıyor. 2714

Buna paralel olarak kurulması beklenen Fransa-Suudi görev gücü, Orta Doğu ile Avrupa arasındaki enerji ve lojistik bağlantılarını inceleyecek. Bu mekanizmanın pratik rolü, çok sayıdaki öneriyi stratejik açıdan öncelikli ve ticari olarak finanse edilebilir projelere dönüştürmek olabilir.

Dolayısıyla Fransa’nın olası katkısı yalnızca ekipman tedarikiyle sınırlı kalmayabilir. Projeler müzakere aşamasını geçerse Fransız şirketleri mühendislik, liman işletmeciliği, demiryolu, enerji ve lojistik alanlarında rol üstlenebilir. Ancak mevcut haberler, belirli sözleşmelerin imzalandığını değil, potansiyel ticari iş birliğini destekliyor.

Hürmüz’ü bypass etmek riski ortadan kaldırmıyor

Alternatif güzergâhların en büyük sorunu, onların da kendi dar boğazlarına sahip olması. Yanbu üzerinden batıya gönderilen Suudi petrolü, Kızıldeniz’in güneyindeki Bab el-Mendeb Boğazı çevresindeki güvenlik riskleriyle karşı karşıya kalıyor.

İran’la bağlantılı Husiler, Suudi Arabistan’ın deniz güzergâhlarına yönelik abluka tehdidinde bulundu. Gemilere yönelik saldırılarda can kayıpları da yaşandı. Saldırı korkusu nedeniyle tankerlerin konum sinyallerini kapatması, Suudi Arabistan’ın Kızıldeniz üzerinden yaptığı petrol sevkiyatlarının izlenmesini de zorlaştırdı.

Bu tablo, stratejik açmazı açıkça gösteriyor: Petrolü batıya yönlendirmek Hürmüz’e doğrudan bağımlılığı azaltabilir, ancak trafiği başka bir tartışmalı koridorda yoğunlaştırabilir. Bir güzergâhın gerçek bir yedek sayılabilmesi için yalnızca var olması değil, yeterli kapasiteye sahip olması ve askeri, siyasi ve ticari baskı altında açık kalabilmesi gerekiyor.

İran’ın baskısı ve diplomatik arka plan

İran, ABD ve müttefikleriyle yaşadığı gerilimde deniz yollarını, ticaret rotalarını ve enerji altyapısını baskı aracı olarak kullanıyor. Reuters’a konuşan Körfezli yetkililer ve analistler, Tahran’ın Hürmüz çevresindeki baskıyla çatışmanın maliyetini artırmayı ve Washington’ı boğazın geleceğine ilişkin yeni bir düzenlemeye zorlamayı hedeflediğini belirtti.

İran ayrıca yeni ABD operasyonlarının Körfez ülkelerindeki petrol, elektrik ve su tesislerine yönelik saldırılara yol açabileceği uyarısında bulundu. Tahran, Körfez ülkelerini Washington’ın ekonomik kampanyasına katılmamaları konusunda da uyardı ve ABD’nin vaat ettiği ekonomik baskının başarılı olacağı görüşünü reddetti.

ABD Başkanı Donald Trump yönetimi İran’a karşı daha sert ekonomik baskı tehdidinde bulunurken, Hürmüz’ün yeniden açılmasını hedefleyen diplomatik temas ihtimalini de gündemde tuttu. Bu çelişkili mesajlar, Paris görüşmelerini yalnızca bir altyapı toplantısı olmaktan çıkarıyor. Fransa ve Suudi Arabistan bir yandan yeni koridorları konuşurken, diğer yandan diplomatik çözüm başarısız olursa kullanılabilecek seçenekleri değerlendirmiş olacak.

Paris ziyaretinden ne beklenebilir?

Ziyaretin hemen yeni bir enerji koridoru ortaya çıkarmasından çok, siyasi yönlendirme, ikili anlaşmalar ve stratejik projeleri değerlendirecek bir süreç üretmesi bekleniyor. İki lider, ilişkilerin kültürel ve ticari boyutunu gösterecek şekilde Paris’te düzenlenen Espor Dünya Kupası’nın kapanış törenine de katılacak. Etkinlik, Suudi Arabistan’ın desteklediği organizasyonun ilk kez ülke dışında gerçekleştirilmesi bakımından sembolik bir nitelik taşıyor. 346

Buradaki temel soru, Körfez ülkelerinin Hürmüz çevresinde herhangi bir alternatif bulup bulamayacağı değil. Kısmi alternatifler zaten mevcut. Asıl mesele, bu güzergâhların anlamlı bir dayanıklılık sağlayacak ölçekte büyütülüp büyütülemeyeceği, finanse edilip edilemeyeceği ve korunup korunamayacağı.

Şimdilik kanıtların işaret ettiği yön, Hürmüz’ün yerini tamamen alacak bir ağdan çok çeşitlendirme stratejisi. Umman, diplomatik ve lojistik denklemde önemli bir aktör olarak öne çıkıyor; Suudi boru hatları batıya açılan mevcut bir çıkış sağlıyor. Ancak Kızıldeniz ve Bab el-Mendeb’deki güvenlik sorunları, bir dar boğazdan kaçarken başka bir dar boğaza yakalanmanın ne kadar kolay olduğunu gösteriyor.