E1 yerleşim planı neden İsrail’e yönelik diplomatik baskıyı artırdı?

E1 planı, İsrail’in Batı Şeria’daki yerleşim politikasına yönelik diplomatik itirazların artık somut sonuç üretip üretemeyeceğini test eden bir dosyaya dönüştü. Ancak sorudaki zaman çizelgesinde bir karışıklık var: E1 bölgesinde toplam 3.401 konut öngören plan Ağustos 2025’te nihai onay aldı; yaklaşık 1.234 konutluk mevcut ihale ise Ağustos 2026’da açıldı. Dolayısıyla ihale, projenin ilk onayı değil, sahada uygulanmasına yönelik daha somut bir adım. 1718

E1 neden bu kadar kritik?

E1, Doğu Kudüs ile Batı Şeria’daki Ma’ale Adumim yerleşim bloğu arasında bulunuyor. Bu alanda yeni konutlar inşa edilmesi, Kudüs’ün doğusundan Ma’ale Adumim’e uzanan daha kesintisiz bir İsrail yerleşim koridoru oluşturabilir. Avrupa Birliği’nin değerlendirmesine göre bu, son yıllardaki en stratejik sonuçları olan yerleşim kararlarından biri. 117

Eleştirmenlerin temel kaygısı, projenin Batı Şeria’yı kuzey ve güney olarak iki parçaya ayırması ve Doğu Kudüs’ü Filistin topraklarının geri kalanından koparması. Böyle bir coğrafi kopukluk, 1967 sınırları temelinde, başkenti Doğu Kudüs olan ve toprak bütünlüğüne sahip bir Filistin devletinin kurulmasını çok daha zorlaştırabilir. 17

Avrupa ve bölge ülkelerinin itirazı

Fransa, Almanya, İtalya, Birleşik Krallık, Hollanda, Norveç ve Kanada, E1 kapsamındaki 1.200’den fazla konut için ihale açılmasını “kabul edilemez” olarak niteledi ve İsrail’den planı geri çekmesini istedi. Ortak açıklamada projenin Filistin topraklarının coğrafi bütünlüğünü bozacağı ve iki devletli çözümün önünü daha da kapatacağı belirtildi. 18

Filistin Yönetimi Devlet Başkanı Mahmud Abbas, bu açıklamayı memnuniyetle karşıladı; E1 planının derhal geri çekilmesini ve Batı Şeria’daki yerleşim genişlemesinin durdurulmasını istedi. Mısır ise projenin Batı Şeria’yı böleceğini, Doğu Kudüs’ü çevreleyip Filistin çevresinden izole edeceğini ve bağımsız bir Filistin devletinin kurulması ihtimalini zayıflatacağını söyledi. 192021

Mısır ve Ürdün’ün tepkisi, iki ülkenin Arap dünyasındaki diplomatik ağırlığı ve İsrail’le barış anlaşmalarına sahip olmaları nedeniyle özellikle dikkat çekiyor. Katar, Birleşik Arap Emirlikleri, Endonezya, Pakistan, Türkiye ve Suudi Arabistan’dan da itirazlar bildirildi; ancak mevcut kaynaklar bu ülkelerin her birinin son açıklamasını ayrı ayrı ve birincil belgelerle ayrıntılı biçimde doğrulamaya yetmiyor.

“Geri dönüşü olmayan nokta” endişesi ne anlama geliyor?

İhale açılması tek başına konutların inşa edildiği anlamına gelmiyor. Ancak müteahhitler, kredi veren kuruluşlar ve altyapı sağlayıcılarıyla yapılabilecek sözleşmeler, projeyi kâğıt üzerindeki bir plan olmaktan çıkarıp mali taahhütlere dönüştürebilir. Bu da ileride kurulacak bir İsrail hükümetinin projeyi iptal etmesini siyasi ve ekonomik açıdan daha maliyetli hale getirebilir.

Bu nedenle ihale süreci, eleştirmenler tarafından olası bir “geri dönüşü olmayan nokta” olarak görülüyor. İhale için son başvuru tarihinin 19 Ekim, yani İsrail’de 27 Ekim’de yapılması bildirilen seçimlerden yaklaşık bir hafta önce olması da tartışmayı büyütüyor. Bununla birlikte, bağlayıcı banka sözleşmeleri iddiası mevcut kaynaklarla bağımsız biçimde doğrulanmış değil.

Uluslararası hukuk ve “apartheid” tartışması

İsrail’in kontrolündeki Batı Şeria, muhalif hükümetler ve uluslararası kurumlar tarafından işgal altındaki toprak olarak kabul ediliyor. Bu nedenle Batı Şeria’daki yerleşim inşaatı, söz konusu hükümetler ve kurumlar tarafından uluslararası hukuka aykırı görülüyor. 1718

İnsan Hakları İzleme Örgütü, E1 projesinin Batı Şeria’yı parçalayacağını, 18’den fazla Bedevi topluluğunun zorla yerinden edilmesi riskini artıracağını ve ayrımcı bir düzeni daha da kalıcılaştıracağını savundu. “Apartheid” veya “parya devlet” ifadeleri ise bütün devletlerin üzerinde uzlaştığı tek ve kesin bir hukuki hüküm değil; projenin kalıcı toprak kontrolü ile eşitsiz hakları bir araya getirerek müzakere edilmiş bir bölünmeyi imkânsızlaştırabileceğine ilişkin siyasi ve hukuki değerlendirmeler.

İsrail hükümeti ve yerleşim yanlıları bu nitelemeleri reddediyor; inşaatı meşru kalkınma ve güvenlik politikası çerçevesinde savunuyor.

Yerleşimci şiddeti ve Filistinlilerin yerinden edilmesiyle bağlantı

E1, tek başına bir konut projesi olarak değerlendirilmiyor. Plan, yeni yerleşimler ve kaçak yerleşim noktalarının genişlemesi, arazi kullanımına getirilen kısıtlamalar, hareket özgürlüğündeki sınırlamalar ve Filistinli topluluklar üzerindeki zorlayıcı baskılarla birlikte ele alınıyor.

AB, Filistinlilere yönelik ciddi ve sistematik insan hakları ihlallerini desteklediği gerekçesiyle bazı aşırılıkçı yerleşimcilere ve kuruluşlara yaptırım uyguladı. Birleşik Krallık, Avustralya, Kanada, Yeni Zelanda ve Norveç ise Itamar Ben-Gvir ile Bezalel Smotrich’i Filistinli topluluklara yönelik şiddeti kışkırttıkları gerekçesiyle yaptırım listesine aldı. 12

Bu çerçevede E1, şiddet, erişim kısıtlamaları ve yerinden edilmenin şekillendirdiği bir fiili bölgesel düzeni resmileştirme adımı olarak görülüyor.

Almanya’nın tutumu neden önemli?

Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul’un, AB’nin aşırılıkçı yerleşim örgütlerine yönelik mevcut yaptırımlarını desteklemesi ve Ben-Gvir’in Gazze’de her gün “30 ila 40” Filistinlinin hedef alınması yönündeki sözlerinin ardından yeni AB yaptırımlarını dışlamaması Berlin’in tutumunda değişim ihtimalini gündeme getirdi. 513

Bu açıklama, Almanya’nın AB içindeki daha sert ekonomik önlemler konusunda otomatik bir fren işlevi görmeyebileceği sinyalini veriyor. Ancak bu, Almanya’nın yeni yaptırım veya ticaret kısıtlamalarını kesin olarak desteklediği anlamına gelmiyor. AB’de Ben-Gvir’e yönelik yaptırım önerileri üzerinde uzlaşma sağlanamadı; daha kapsamlı ticaret önlemleri konusunda da üye ülkeler arasında görüş ayrılıkları sürüyor. 141516

Şu an doğrulanmış başlıca adımlar, şiddet yanlısı yerleşimcilere, yerleşim örgütlerine ve bazı ülkelerde Ben-Gvir ile Smotrich’e yönelik hedefli yaptırımlar. İngiltere ve AB’nin ilave aşırılıkçı siyasetçileri listeye alma ve daha etkili ticari tedbirleri değerlendirdiği bildiriliyor; ancak mevcut kanıtlar, İngiltere’nin veya AB’nin yeni ve geniş kapsamlı ticaret yaptırımları yürürlüğe koyduğunu göstermiyor. 21416

Seçim öncesi uluslararası baskı

İhale son başvuru tarihinin seçimlerden kısa süre öncesine denk gelmesi, E1’i İsrail iç siyasetinde de önemli bir başlık haline getiriyor. İktidarın sağ kanadı projeyi, ilhak yönündeki fiili politikaların sürdüğünü gösteren bir mesaj olarak kullanabilir. Öte yandan diplomatik yalnızlaşma, yaptırım riski ve Avrupa ülkeleriyle gerilen ilişkiler hükümet açısından bir seçim ve koalisyon sorununa dönüşebilir.

İsrail’in 27 Ekim’de parlamento seçimine gideceği bilgisi bazı kaynaklarda yer alsa da, bu tarih mevcut kaynaklarla bağımsız biçimde doğrulanmış değil. Bu nedenle seçim bağlantısı ihtiyatla değerlendirilmelidir.

ABD’nin etkisi için bir test

ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin E1 planını durdurmak için müdahale etme ihtimalinin “sıfır” olduğu yönündeki isimsiz bir ABD yetkilisi açıklaması basına yansıdı; ancak bu sözler bağımsız biçimde doğrulanmış resmi bir politika açıklaması değil.

Washington’ın Batı Şeria’nın resmen ilhakına karşı çıkıp yerleşim planının uygulanmasına karşı somut bir baskı kullanmaması, açıklanan tutum ile fiili yaptırım arasındaki boşluğu ortaya koyuyor. Bu boşluk, ABD’nin İsrail üzerindeki nüfuzunu test ediyor: Avrupa ve bölge ülkelerinin kınamaları siyasi baskı yaratırken, İsrail’in kararını değiştirebilecek en etkili dış araçların başında gelen ABD baskısının kullanılıp kullanılmayacağı belirsiz kalıyor.

Sonuç olarak E1, yalnızca 1.234 konutluk bir ihale değil. Proje, Batı Şeria’nın gelecekteki coğrafi düzeni, Doğu Kudüs’ün statüsü, iki devletli çözümün uygulanabilirliği ve uluslararası toplumun İsrail’in yerleşim politikasını gerçekten sınırlayıp sınırlayamayacağı konusunda kritik bir dönemeç niteliğinde.