İklim değişikliği, kuraklıkla birlikte buğday fiyatlarını üç katına çıkarabilir

Kuraklık yalnızca tarladaki verimi düşüren yerel bir sorun değil; aynı zamanda küresel buğday piyasasını sarsabilecek bir ekonomik risk. Uluslararası bir araştırmaya göre şiddetli su kıtlığı (SWS), 2000-2021 arasında küresel buğday fiyatlarındaki yıllık değişimin yaklaşık yüzde 74'ünü açıklıyordu. Araştırmacılar, su kıtlığı ile fiyatlar arasındaki ilişkiyi gelecekteki ısınma senaryolarına uyguladığında, ortalama buğday fiyatını küresel ısınmanın 2°C'ye ulaşması durumunda ton başına yaklaşık 273 dolar, 3°C'lik ısınmada ise 364 dolar olarak hesapladı. 3°C senaryosundaki bu değer, enflasyona göre düzeltilmiş 2010 küresel buğday fiyatının yaklaşık üç katına denk geliyor. 8

Bu sonuç, her fiyat hareketinin doğrudan kuraklıktan kaynaklandığı anlamına gelmiyor. Enerji ve gübre maliyetleri, stoklar, ticaret politikaları, çatışmalar ve taşımacılık sorunları da buğday piyasasını etkiliyor. Ancak araştırma, aynı anda birden fazla önemli üretim veya ihracat bölgesini vuran kuraklığın neden küresel ölçekte büyük bir arz şokuna dönüşebileceğini gösteriyor.

Araştırma kuraklık ve fiyatlar hakkında ne söylüyor?

Çalışmada kullanılan “şiddetli su kıtlığı” göstergesi, kuraklığın hem ne kadar geniş bir alana yayıldığını hem de ürünün suya en çok ihtiyaç duyduğu dönemlerde ne kadar sürdüğünü birlikte ölçüyor. Araştırmanın temel bulgusu, 2000-2021 döneminde SWS'den etkilenen buğday ekim alanının küresel buğday fiyatlarındaki dalgalanmalarla dikkat çekici ölçüde örtüşmesi. 38

Tarihsel olarak dünya buğday ekim alanlarının ortalama yüzde 5'i herhangi bir yılda SWS yaşadı. Ancak 2000, 2010, 2012 ve 2020 gibi özellikle kurak yıllarda etkilenen alanın payı yüzde 15'in üzerine çıktı. 8

Buradaki kritik fark eş zamanlılık. Tek bir bölgeyi etkileyen kuraklık, başka yerlerdeki yüksek hasatla kısmen telafi edilebilir. Buna karşılık, birden fazla üretim merkezini aynı anda vuran kuraklık, kaybedilen üretimin yerine konabileceği seçenekleri azaltır. Bu da ithalatçı ülkeleri ve emtia piyasalarını küresel arz şoklarına karşı daha savunmasız bırakır.

Buğday neden mısır ve pirince göre daha hassas?

Buğday, uluslararası ticareti yoğun bir ürün ve dünya pazarının önemli bölümü görece sınırlı sayıdaki ihracatçı bölgeden besleniyor. Su kıtlığı bu bölgelerin birkaçını aynı anda etkilediğinde, üretim kayıpları uluslararası fiyatlara ve gıda ithalat faturalarına hızla yansıyabiliyor.

Ticaret yollarındaki kritik geçiş noktaları da riski büyütebilir. Rusya ve Ukrayna, küresel buğday ve arpa ticaretinin yaklaşık dörtte birini gerçekleştiriyor. İncelenen kritik ticaret geçiş noktalarından geçen buğday ve kaba tahıl ticaretinin payı ise yaklaşık yüzde 40. 28

Araştırma, yaygın su kıtlığı ile buğday fiyatları arasında mısır fiyatlarına kıyasla çok daha güçlü bir ilişki buldu; pirinçte ise benzer bir ilişki tespit edilmedi. Bu karşılaştırma dikkatli yorumlanmalı: Bulgular güçlü bir istatistiksel ilişkiye işaret ediyor, ancak ürünler arasındaki tüm farkları açıklayan tek ve kesin bir mekanizma ortaya koymuyor. Buğdayın küresel ticarete daha fazla açık olması ve arzın başlıca ihracatçı bölgelerde yoğunlaşması, eş zamanlı üretim şoklarının fiyatı neden daha fazla etkileyebileceğine dair makul bir açıklama sunuyor. 3

2°C ve 3°C ısınmada fiyatlar ne olabilir?

Araştırmanın senaryo hesaplamalarına göre ortalama küresel buğday fiyatı:

• 2°C küresel ısınmada: ton başına yaklaşık 273 dolar
• 3°C küresel ısınmada: ton başına yaklaşık 364 dolar

3°C senaryosundaki tahmin, enflasyona göre düzeltilmiş 2010 küresel buğday fiyatının yaklaşık üç katı. Ancak bunlar belirli bir yıl için kesin fiyat tahmini değil; kuraklık ile fiyat arasındaki tarihsel ilişkinin farklı iklim koşullarına uygulanmasıyla elde edilen senaryo sonuçları. İklim değişikliği de gelecekteki fiyat artışlarının tek nedeni olmayacak. 8

Başka bir araştırma da benzer bir riske işaret ediyor: 2°C'lik ısınma senaryosunda, günümüz ikliminde yaklaşık 20 yılda bir görülmesi beklenen tüketici fiyat artışlarının yaklaşık 17 yılda bir yaşanabileceği hesaplandı. 7 Fiyat sıçramalarının daha sık hale gelmesi, özellikle bütçesinin veya döviz gelirlerinin büyük bölümünü gıdaya ayıran haneler ve gıda ithalatına bağımlı ülkeler açısından önem taşıyor.

Buğday alanları için uzun vadeli kuraklık riski

Daha önceki iklim projeksiyonlarına göre, yüksek emisyonların sürdüğü ve azaltım politikalarının uygulanmadığı bir senaryoda, yüzyılın sonuna kadar günümüzdeki buğday ekim alanlarının yüzde 60'ına kadarı eş zamanlı şiddetli su kıtlığı olaylarıyla karşılaşabilir. Bugün bu oran yaklaşık yüzde 15 düzeyinde. 5

Paris Anlaşması ile uyumlu iklim istikrarı, riski önemli ölçüde azaltabilir; ancak tamamen ortadan kaldırmaz. Projeksiyonlar, etkilerin mevcut koşullara kıyasla yine de daha yüksek olacağını gösteriyor. 5

Bu tahminler, eş zamanlı su kıtlığına maruz kalabilecek tarım alanlarının oranını ifade ediyor; buğday üretiminin yüzde 60'ının kesin olarak kaybedileceği anlamına gelmiyor. Gerçek sonuçlar tohum çeşitlerine, sulama altyapısına, tarım uygulamalarına, uyum kapasitesine, ticarete ve üretimin başka bölgelere kaydırılabilmesine bağlı olacak.

Piyasadaki mevcut baskılar neden önemli?

İklim kaynaklı kuraklık, buğday piyasasındaki baskının tek kaynağı değil. Hasat koşulları başlıca sorun olmasa bile çatışmalar ve lojistik aksamalar benzer bir arz sıkışıklığı yaratabiliyor.

Karadeniz'deki tahıl altyapısına yönelik son saldırılar sevkiyatları aksattı, başlıca ithalatçıların gıda güvenliği risklerini artırdı ve referans niteliğindeki Chicago buğday vadeli işlemlerini, Reuters'ın aktardığı dönemde temmuz başından bu yana yüzde 17'den fazla yükseltti.

İklim şoklarıyla taşımacılık sorunlarının aynı anda yaşanması, iki riskin ayrı ayrı yaratacağından daha büyük bir tehlike oluşturuyor. Kuraklık arzı azaltırken limanların veya deniz rotalarının zarar görmesi taşınabilecek ürün miktarını da sınırlıyor. Böyle bir ortamda ithalatçıların alternatif tedarik kaynakları azalıyor ve fiyatlar daha sert tepki verebiliyor.

Kuraklık uluslararası bir gıda güvenliği sorunu

Araştırmanın daha geniş mesajı şu: Buğday kuraklığı, yalnızca farklı bölgelerde yaşanan yerel tarım acil durumlarının toplamı olarak görülmemeli. Aynı anda ortaya çıkan üretim şokları; ticaret, stoklar, taşımacılık ağları ve tüketici fiyatları üzerinden ülkeler arasında hızla yayılabiliyor.

Bu riski azaltmak için iki yaklaşımın birlikte yürütülmesi gerekiyor: Su kıtlığındaki artışı sınırlamak üzere emisyonları düşürmek ve iklim değişikliğinin artık kaçınılmaz hale getirdiği etkiler için hazırlık yapmak. Daha dayanıklı üretim sistemleri, güvenilir ticaret rotaları, yeterli stratejik stoklar ve gıda ithalatına bağımlı ülkelere destek, eş zamanlı kuraklığın etkisini hafifletebilir.

Bulgular, bu önlemlerin yalnızca çiftlik düzeyinde uyum politikaları olarak değil, uluslararası piyasa istikrarı ve gıda güvenliği politikalarının bir parçası olarak ele alınması gerektiğine işaret ediyor. 35