İran-Katar pilot krizinde iki çelişkili anlatı: Üç pilot nerede?

İran Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanlığı’na bağlı Kayıp Personel Arama Komitesi’nin başındaki Tuğgeneral Muhammed Bakıerzade, Katar’dan üç pilotu deniz üzerindeki iddia edilen gözaltı yerinden karadaki bir hastaneye nakletmesini istedi. Bakıerzade, pilotların kötü fiziksel durumda olduğunu ve tutuldukları yerin sağlık açısından uygun olmadığını öne sürdü. Ayrıca Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nden (ICRC) yaralı veya hasta olduğu iddia edilen kişilerin İran’a dönüşünü hızlandırmak üzere Katar’a hava ambulansı göndermesini talep etti. Bu iddialar bağımsız olarak doğrulanmış değil; Katar ise hayatta kalan hiçbir İranlı pilotu elinde tutmadığını söylüyor.

İran’ın anlatısı

Tahran’ın açıklamasına göre olaylar, 2 Mart’ta Katar’daki El Udeyd Hava Üssü’ne yönelik saldırı sırasında ya da üs çevresinde iki İran Su-24 uçağının düşürülmesiyle başladı. Bakıerzade, 15 Ağustos’ta ICRC’ye gönderdiği mektupta üç pilotun kazadan sağ kurtulduğunu, Katar güçleri tarafından canlı ele geçirildiğini ve yaklaşık altı aydır aileleriyle ya da İranlı yetkililerle görüştürülmeden tutulduğunu belirtti. Pilotların isimleri Cevad Salihi, Abdülmecid Deştiyan ve Omran Behrevişiyan olarak açıklandı. İran, dördüncü mürettebat üyesi Mecid Kazımi’nin öldüğünü ve naaşının teslim edildiğini bildirdi.

22 Ağustos’taki hastane ve hava ambulansı çağrısı, İran’ın iddiasını basit bir gözaltı anlaşmazlığının ötesine taşıyarak insani ve tıbbi bir boyuta dönüştürdü. Bakıerzade’nin talebi iki ayrı erişim çağrısı içeriyordu: İddia edilen tutuklulara acilen tıbbi müdahale edilmesi ve ICRC’nin nakil ya da ülkeye geri gönderme sürecinde rol alması.

Katar’ın anlatısı: Hayatta kalan pilot yoktu

Doha, İran’ın açıklamalarını kesin bir dille reddediyor. Katar, İran uçaklarının hava sahasını ve egemenliğini ihlal ettiğini, bu nedenle uluslararası hukuka uygun biçimde savunma önlemleri aldığını belirtiyor. Katar ayrıca arama-kurtarma ekiplerinin bir pilota ait naaşı bulduğunu ve bu naaşın İranlı bir heyete teslim edildiğini söylüyor. Bu açıklamaya göre gözaltına alınabilecek kadar hayatta kalan İranlı pilot bulunmuyor.

Katar Dışişleri Bakanlığı, pilotların tutulduğu yönündeki iddiaları “asılsız” ve “yanlış” olarak nitelendiriyor. Doha’nın kamuya açık tutumu, İran’ın üç pilotun hayatta olduğu, Katar’ın kontrolünde bulunduğu ve sağlık durumlarının kötüleştiği yönündeki iddiasıyla doğrudan çelişiyor.

Soruşturma neden diplomatik çıkmaza girdi?

Anlaşmazlık yalnızca pilotlara ne olduğuyla ilgili değil; delilleri kimin ve hangi koşullarda inceleyebileceği de krizin merkezinde yer alıyor. İran, pilotların akıbetini belirlemek üzere bir İran Hava Kuvvetleri teknik ve araştırma ekibinin Katar’a girişinin Doha tarafından defalarca geciktirildiğini veya engellendiğini savunuyor.

Katar ise farklı bir tablo çiziyor. Doha, İranlı uzmanları arama-kurtarma çalışmalarına ilişkin bulguları incelemeye ve bulunan naaşı değerlendirmeye davet ettiğini, ancak Tahran’ın bu davete yanıt vermediğini belirtiyor. Katar ayrıca İran Devrim Muhafızları’yla bağlantılı bir talebi kamuoyu oluşturma girişimi olarak eleştirdi.

İki tarafın da kabul ettiği bir erişim ve soruşturma mekanizması kurulamadığı için karşılıklı açıklamalar ortak bir incelemeyle sonuçlandırılamadı. Üç pilotun gerçekten hayatta kalıp kalmadığı, gözaltına alınıp alınmadığı veya hayatını kaybedip kaybetmediği kamuya açık haberlerde hâlâ tartışmalı durumda.

İran’ın mevcut tutumu

İran, Doha’nın inkârına rağmen üç kayıp pilotu Katar’daki tutuklular olarak değerlendirmeyi sürdürüyor. Dışişleri Bakanlığı, pilotların akıbeti açıklığa kavuşana kadar ikili, çok taraflı ve hukuki kanalların kullanılacağını belirtiyor.

Bu tutum, Katar üzerindeki diplomatik baskıyı korurken İran’ın pilotların hayatta olduğu ve insani erişim hakkına sahip bulunduğu iddiasını da sürdürüyor. Katar’ın gözaltı iddiasını kabul etmemesi ise ICRC ziyaretinin, tıbbi tahliyenin veya 2 Mart’taki olaylara ilişkin ortak bir kayıt oluşturulmasının önünde mutabakat eksikliği bırakıyor.

Bilinenler ve doğrulanamayan iddialar

Mevcut haber akışının desteklediği sınırlı sonuçlar şunlar:

• İran, 15 Ağustos’ta üç pilotun yakalandığını kamuoyuna açıkladı; daha sonra bu kişilerin kötü fiziksel durumda olduğunu öne sürdü.
• Katar, hayatta kalan herhangi bir İranlı hava mürettebatını elinde tuttuğunu reddetti.
• Katar, bir pilota ait naaşı bulduğunu ve İran’a teslim ettiğini söylüyor.
• İran ve Katar, İranlı uzmanların kanıtları incelemeye davet edilip edilmediği ve tarafların kabul ettiği bir soruşturmanın neden yürütülemediği konusunda anlaşamıyor.

En önemli iddialar—üç pilotun hâlen tutulduğu, sağlık durumlarının kötü olduğu ve nerede bulundukları—bağımsız biçimde ortaya konmuş gerçekler değil, tarafların karşılıklı olarak reddettiği iddialar olarak kalıyor.