Ham petrol sakin kalsa da akaryakıt fiyatları neden yükseliyor?

Küresel enerji piyasasında asıl sıkışma ham petrol üretiminde değil, petrolün benzin, motorin ve jet yakıtına dönüştürüldüğü rafineri zincirinin aşağı akışında yaşanıyor. Rafineri kapasitesi ile bu tesislerin çıktısını taşıyan deniz yolları aynı anda daralırken mevsimsel talep de güçlü kalıyor. Bu nedenle ham petrol fiyatları görece sakin olsa bile benzin ve motorin fiyatları ile rafineri kâr marjları, yani “crack spread”ler, rekor seviyelere çıkabiliyor.

Kapasite ve lojistik aynı anda darbe aldı

Küresel ölçekte yaklaşık 10 milyon varil/günlük rafineri kapasitesinin devre dışı kaldığı veya kısıtlı çalıştığı bildiriliyor. Kayıpların önemli bölümü Orta Doğu’daki çatışma kaynaklı saldırı ve kesintilerden, geri kalanı ise Rusya’daki tesislere yönelik saldırılardan kaynaklanıyor. Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanması ise hem rafinerilerin ham petrole erişimini hem de işlenmiş ürün ihracatını sınırlıyor. Böylece Körfez’deki ihracat merkezlerinden yakıtın normal biçimde başka bölgelere aktarılması zorlaşıyor.

Bu durum, klasik bir petrol arz kesintisinden daha karmaşık. Sorun yalnızca ham petrolün azalması değil; ham petrolü yakıta çevirecek tesislerin ve üretilen yakıtı taşıyacak güzergâhların da aynı anda aksaması.

Orta Doğu’daki kayıp neden bu kadar önemli?

Uluslararası Enerji Ajansı’nın Reuters tarafından aktarılan verilerine göre, Orta Doğu’nun 9,6 milyon varil/günlük rafineri kapasitesinin yüzde 20’den fazlası devre dışı kaldı. Bölgedeki işleme hacmi ikinci çeyrekte savaş öncesi seviyenin yaklaşık 2,9 milyon varil/gün altında kaldı; üçüncü çeyrekte ise açığın 2,2 milyon varil/gün düzeyinde olması bekleniyor.

Körfez ülkeleri 2025’te günde 3,3 milyon varil rafine ürün ihraç ediyordu. Bu akışın kesilmesi, yalnızca bölgeyi değil, ithalata bağımlı Asya, Avrupa ve diğer pazarlardaki tedarik dengesini de etkiliyor.

Rusya’daki kriz dizel piyasasını daha da sıkıştırıyor

Ukrayna’nın Rus enerji altyapısına yönelik saldırıları, Rusya’nın rafineri üretimini yaklaşık yirmi yılın en düşük seviyelerine yaklaştırdı. Buna ek olarak Moskova’nın dizel ihracatını yasaklaması, dünyanın en önemli dizel ihracat sistemlerinden birinden arzı çekiyor. Rusya, Orta Doğu ve büyük Asyalı tedarikçilerin dizel ihracatı temmuz ayında bir yıl öncesine göre 1,3 milyon varil/gün azaldı; bu, deniz yoluyla yapılan dizel ticaretinin yaklaşık beşte birine denk geliyor.

Dizel piyasasının ham petrole kıyasla daha az esnek olması, şoku büyütüyor. Avrupa, Afrika ve Latin Amerika gibi ithalatla açığını kapatan bölgeler alternatif kargo bulmakta zorlanırken vadeli dizel fiyatları ve rafineri marjları hızla yükseliyor.

Çin neden açığı kapatmıyor?

Çin, teknik olarak üretimi artırabilecek önemli bir rafineri kapasitesine sahip. Ancak ülke, çatışma döneminde ham petrol ithalatındaki düşüşü dengelemek için rafineri işletme oranlarını azalttı ve yakıt ihracatını sınırladı. Bu nedenle mevcut fiziksel kapasite, otomatik olarak küresel pazara sunulabilecek ihracat arzına dönüşmüyor.

Çin’in daha düşük üretimi ve kısıtlı ürün ihracatı, Asya ve dünya piyasalarının ihtiyaç duyduğu ek benzin ve motorin tedarikini ortadan kaldırıyor. Böylece deniz yoluyla yapılan rafine ürün ticareti yeniden dengelenmek yerine küçülüyor.

ABD ve Hindistan’daki rafineriler avantaj sağlıyor, ancak sınırlar var

Rafineri marjlarının rekor veya rekora yakın seviyelere çıkması, ABD’deki tesisleri yüksek kapasite kullanımına ve daha fazla yakıt ihracatına teşvik ediyor. Hindistan’daki ihracat odaklı rafineriler de yüksek kullanım oranlarından yararlanıyor.

Ancak bu tesislerin üretimi, Körfez ve Rusya’dan kaybolan arzın tamamını ikame edemiyor. Rafineriler operasyonel sınırlarına yaklaşıyor; ayrıca yeni ürün üretmek, hasarlı tesisleri onarmanın veya kesintiye uğrayan deniz taşımacılığı rotalarını yeniden açmanın yerini tutmuyor.

Tüketiciye etkisi: pompa fiyatından taşımacılığa

Arz sıkışmasının en doğrudan etkisi benzin, motorin ve jet yakıtında görülüyor. Sürücüler pompada daha yüksek fiyatlarla karşılaşırken motorindeki artış, taşımacılık ve tarım maliyetlerini de yukarı çekiyor. Havayolları ve sanayi şirketleri ise daha yüksek yakıt girdileriyle karşı karşıya kalıyor.

Yaz aylarındaki seyahat ve araç kullanımı, sıcak havalarda artan elektrik talebi ve ilerleyen dönemde beklenen mevsimsel distilat talebi, stokların yeniden oluşturulmasını zorlaştırıyor. Güçlü talep, arz açığının fiyatlara daha hızlı yansımasına neden oluyor.

Düşük stoklar piyasayı yeni şoklara açık bırakıyor

Benzin ve motorin stokları önemli pazarlarda çok yıllı düşük seviyelere yakın. Asya’daki benzin stoklarının 2026’nın geri kalanında beş yıllık ortalamanın altında kalması bekleniyor. Wood Mackenzie, Asya benzin stoklarının yılın geri kalanında ortalama yaklaşık 197 milyon varil olacağını; ilk yarıdaki seviyenin ise yaklaşık 207 milyon varil olduğunu tahmin ediyor.

Stok tamponu zayıfladıkça yeni bir rafineri arızası, nakliye kesintisi, kasırga veya beklenmedik talep artışı fiyatlarda daha sert hareketlere yol açabilir. Başka bir deyişle, piyasa normal dönemlerde arzı dengeleyecek “şok emiciler” olmadan çalışıyor.

500 bin varil/günlük yeni kapasite neden yeterli olmayabilir?

Hindistan ve Orta Doğu’da devreye girmesi beklenen yaklaşık 500 bin varil/günlük yeni kapasite, çok milyon varillik kaybın yanında sınırlı kalıyor. Üstelik bu kapasite hemen tam oranlarda çalışmayabilir ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden açamaz ya da hasar gören rafinerileri onaramaz.

Yeni tesisler, özellikle ihracata uygun orta distilatlar üretebiliyorsa, piyasaya marjinal bir rahatlama sağlayabilir. Ancak küresel sistemin kaybettiği kapasite ve stok tamponunu tek başına geri getirmeleri beklenmiyor.

Rahatlama neye bağlı?

Piyasanın dengelenmesi, kısa vadede ham petrol arzından çok şu gelişmelere bağlı:

• Orta Doğu’daki deniz taşımacılığının kalıcı biçimde normale dönmesi,
• Hasar gören rafinerilerin onarılıp yeniden çalıştırılması,
• Rusya’nın ihracat kısıtlamalarını kaldırması,
• Çin’in rafine ürün ihracatını artırması,
• Yakıt stoklarının yeniden inşa edilmesi.

Bu gelişmelerin birkaçının aynı anda gerçekleşmemesi halinde rafineri marjları yüksek kalabilir, benzin ve motorin fiyatları ham petrolden kopuk seyretmeyi sürdürebilir. Dolayısıyla küresel yakıt sistemi, yeni bir saldırı veya nakliye kesintisine karşı bir süre daha kırılgan kalacak.