İran’ın “Saldırgan” Doktrini: İlk Saldırı Yok, Daha Geniş Misilleme Var

İranlı yetkililer, caydırıcılığın daha sert bir biçimini tarif ediyor: Tahran, önleyici bir saldırı başlatmayacağını; ancak yeniden saldırıya uğraması halinde daha hızlı, daha geniş kapsamlı ve gerekirse sınırları aşan bir karşılık vereceğini söylüyor. Ordu sözcüsü Tuğgeneral Muhammed Ekremîniya, savunma doktrininden “saldırgan” bir doktrine geçişin önleyici saldırıların benimsenmesi anlamına gelmediğini belirtti. Buna göre İran, hasar gören sistemlerini yeniden kurup yeni sistemleri hizmete aldıktan sonra herhangi bir saldırıya derhal ve daha büyük ölçekte yanıt verecek.

Bu ayrım, Tahran’ın mesajının merkezinde yer alıyor. İran, doktrini savaşı başlatmaya yönelik sürekli bir taahhüt olarak değil, saldırıya koşullu bir misilleme politikası olarak sunuyor. Ancak tehdit edilen karşılığın coğrafi kapsamı daha geniş olabilir; deniz trafiğine baskı kurulması, bölgedeki hedeflerin vurulması ve İranlı yetkililerin “ABD deniz ablukasını kırma” olarak tanımladığı operasyonlar gündeme getiriliyor.

İran “saldırgan” doktrin derken neyi kastediyor?

Bu söylem, tamamen tepkisel bir askeri duruştan uzaklaşmaya işaret ediyor. İranlı askeri yetkililer, önceki dönemde rakiplerinin çatışmayı başlatması nedeniyle kuvvetlerinin ağırlıklı olarak savunmaya odaklandığını; ancak koşullar gerektirdiğinde askeri faaliyetlerin saldırı niteliği kazanabileceğini söylüyor.

Pratikte verilen mesaj üç başlıkta toplanıyor:

• İlan edilmiş bir ilk saldırı yok: Ekremîniya, “saldırgan” doktrinin otomatik olarak önleyici saldırılar anlamına gelmediğini açıkça reddetti.
• Anında misilleme: İran, gelecekteki bir saldırıya aynı gecikmeyle veya sınırlı, bire bir karşılıkla yanıt vermek yerine derhal karşılık vereceğini bildiriyor.
• Daha geniş bir çatışma alanı: İranlı yetkililer, ABD saldırılarının sürmesi veya diplomasinin başarısız olması halinde ülke sınırlarının ötesinde ve bölge genelinde operasyon tehdidinde bulunuyor.

Bu nedenle politika, gerilimi yükseltme potansiyeli taşıyan bir caydırıcılık stratejisi olarak değerlendirilebilir. Amaç, ABD, İsrail ve bölgedeki ortaklarına İran’a yönelik bir saldırının yalnızca ilk çatışma alanıyla sınırlı kalmayacağını, daha geniş maliyetler doğuracağını göstermek. Savaş çalışmaları alanında faaliyet gösteren Institute for the Study of War da Tahran’ın mesajlarını, saldırıların kapsamını genişletmeye ve caydırıcılığı yeniden tesis etmeye hazır olduğu sinyali olarak değerlendirdi.

Tehdidin arkasındaki askeri kapasite yeniden kuruluyor

Daha hızlı ve daha geniş bir karşılığın inandırıcılığı; İran’ın çatışma sırasında hasar gören fırlatıcıları, füzeleri, insansız hava araçlarını, komuta sistemlerini, hava savunmasını ve deniz kuvvetlerini ne ölçüde yeniden toparlayabildiğine bağlı. ABD’li yetkililer Reuters’a, ağır askeri kayıplara rağmen İran’ın füze ve insansız hava aracı kullanmaya devam ettiğini söyledi. ABD saldırılarında hava savunma sistemleri, kıyı radarları ve diğer askeri altyapı da hedef alındı.

İranlı yetkililer yeniden yapılanmayı hem askeri bir zorunluluk hem de ülkenin iç dayanıklılığının kanıtı olarak sunuyor. Savunma Bakanı Vekili Mecid İbnülrızâ, savunma üretim hatlarının önceye kıyasla daha aktif çalıştığını belirterek yerli teknolojiye ve ileri sistemlere vurgu yaptı.

Savunma Bakanlığı Sözcüsü Tuğgeneral Rıza Talai-Nik ise daha sonra, İran’ın savunma silahları ve teçhizatındaki yıllık üretimin Temmuz 2025 ile Temmuz 2026 arasında iki katına çıktığını öne sürdü. Talai-Nik, bazı stratejik ürünler ile savaş döneminde ihtiyaç duyulan malzemelerin üretiminin de çatışma sırasında üç kattan fazla arttığını söyledi.

Bu rakamlar İran’ın resmi iddiaları olarak değerlendirilmelidir; bağımsız denetimden geçmiş ölçümler değildir. Mevcut haberler, İran’ın üretim kapasitesini yeniden oluşturma ve genişletme çabası yürüttüğünü gösteriyor. Ancak Tahran’ın ürettiğini söylediği her sistemin gerçek ölçeği, niteliği ve sahada kullanıma hazır olup olmadığı konusunda kesin bir tablo sunmuyor. Institute for the Study of War, ateşkes döneminde askeri kapasitenin yeniden kurulmasını, çatışma sonrasında toparlanmak için zaman ve alan bulan herhangi bir askeri gücün davranışıyla uyumlu olarak nitelendirdi.

Hürmüz Boğazı neden kritik?

İran’ın askeri mesajları, Washington’la yaşanan anlaşmazlığın merkezindeki deniz geçidi Hürmüz Boğazı’yla yakından bağlantılı. Reuters’ın haberine göre saldırılar ve geçiş kısıtlamaları sonrasında boğazdaki trafik neredeyse durma noktasına geldi.

Tahran açısından stratejik değer, su yolunun hukuken tartışmasız biçimde kendisine ait olması değil. İran, boğaz çevresindeki askeri kapasitesi ve gemilere yönelik saldırı tehdidi sayesinde geçişi tehlikeye atabilir veya yavaşlatabilir. Bu da ABD ve diğer ülkeler üzerindeki ekonomik ve siyasi maliyeti artırır. ABD Kongresi Araştırma Servisi’nin bir raporu, tehdit ve saldırıların deniz trafiğini büyük ölçüde durdurduğunu ve boğazın gelecekte nasıl yönetileceği konusundaki anlaşmazlığı belgeliyor.

Taraflar durumu farklı biçimde tanımlıyor. 17 Haziran tarihli mutabakat metni, ABD deniz ablukasının kaldırılmasına ve ticari gemilerin 60 gün boyunca güvenli ve ücretsiz geçişi için İran’ın düzenlemeler yapmasına atıfta bulunuyordu. Boğazın uzun vadede nasıl yönetileceği ise çözümsüz kaldı. İran, Washington’ın Hürmüz’ü kontrol ettiği yönündeki iddiaları reddederken ABD Başkanı Donald Trump, ABD’nin su yolunda “tam kontrol” sahibi olduğunu öne sürdü.

Diplomasi, askeri eşik haline geliyor

İran’ın tehditleri diplomatik sürecin başarısız olması koşuluna bağlanıyor. Üst düzey bir İranlı yetkili Reuters’a, Washington geçici anlaşmayı birkaç hafta içinde uygulamaya koymazsa Tahran’ın Hürmüz Boğazı’nda ve ötesinde gerilimi artıracağını söyledi. Aynı yetkili, diplomasi sonuçsuz kalırsa ABD deniz ablukasını kırmak için “zamanında ve isabetli” bir saldırı düzenleneceğini belirtti.

Trump ise İran’ın nükleer hedeflerini durduracak ve Hürmüz’ü yeniden açacak hızlı bir anlaşmaya varılması halinde ABD’nin yeni bir saldırıyı erteleyeceğini söyledi. Böylece askeri duruş ile müzakereler birbirine sıkı biçimde bağlanmış durumda: Tahran anlaşmanın uygulanacağına dair güvenini kaybettikçe, güç kullanımını diplomasinin alternatifi olarak öne çıkarıyor.

Ortaya çıkan doktrin, koşullu itidal ile tehdit edilen genişlemeyi aynı anda barındırıyor. İran ilk saldırıyı düzenlemeyeceğini söylüyor; ancak yeni bir saldırının daha hızlı ve daha geniş bir harekâtı tetikleyeceği konusunda uyarıyor. Bu tehdit, artan yerli silah üretimi ve deniz trafiği üzerindeki baskıyla desteklenmeye çalışılıyor.

Asıl belirsizlik, İranlı yetkililerin ne söylediğinden çok, iddia edilen askeri toparlanmanın ne kadarının fiilen kullanılmaya hazır olduğu. Bu yaklaşım yeni bir saldırıyı caydırabilir; ancak tarafların birbirlerinin kapasitesini ve niyetini yanlış değerlendirmesi halinde gerilimi daha da tırmandırma riski taşıyor.