Moskova havalimanlarını felç etmeyi amaçlayan “M&Ms” planı neydi?

The Atlantic’in haberine göre Ukraynalı yetkililer, “M&Ms” kod adını verdikleri bir plan kapsamında Moskova’daki havalimanlarını drone sürüleriyle uzun süre işlevsiz bırakmayı değerlendirdi. İddiaya göre her gece 1.000’e kadar küçük, ucuz ve birbirine büyük ölçüde benzeyen yapay zekâ destekli drone kullanılacaktı. Amaç havalimanlarını doğrudan yıkmaktan çok, sivil uçuşları sürdürülemeyecek kadar riskli hâle getirmekti. Haber iki anonim kaynağa dayanıyor ve bağımsız olarak doğrulanmış değil. Zelenskiy’nin ofisinden ismi açıklanmayan bir yetkili planı “tamamen saçmalık” olarak niteledi.

“M&Ms” planı neyi hedefliyordu?

The Atlantic’e göre planın temel hedefi pistleri veya terminal binalarını imha etmek değildi. Moskova çevresinde tekrarlanan drone faaliyetleri, Rusya’nın başkentindeki havalimanlarının uzun süre kapatılmasına yol açacak; böylece sivil havacılık güvenli olmaktan çıkacaktı. Bunun, Moskova’ya uçmayı sürdüren yabancı hava yolu şirketlerinin seferlerini askıya almasına neden olması bekleniyordu. Bu şirketler arasında İstanbul ve Dubai gibi uluslararası aktarma merkezlerini kullanan taşıyıcılar da bulunuyordu.

Önerilen sistemin gücü, tek tek drone’ların kapasitesinden çok sayılarından kaynaklanıyordu. Drone’ların kameraları kullanarak araziyi, önemli yapıları ve diğer görsel unsurları tanıması; bu yöntemle, pilotun her bir aracı sürekli yönlendirmesine gerek kalmadan ilerlemesi planlanıyordu. “Harita eşleme” (map matching) olarak anılan bu yaklaşım, çok sayıda düşük maliyetli aracın hava savunmasını aynı anda meşgul etmesini amaçlıyordu.

Bu fikir, drone’ların yalnızca sabit askeri hedeflere saldırmak için değil, cephe hattından uzakta ekonomik ve siyasi baskı oluşturmak için de kullanılmaya başlandığı daha geniş bir eğilimin parçası. Ukrayna, Moskova ve çevresindeki hedeflere uzun menzilli drone saldırılarını sürdürürken Rus başkentindeki havalimanları daha önce de drone faaliyetleri nedeniyle geçici olarak kapatıldı.

Moskova’nın zenginleri üzerinden siyasi baskı

“M&Ms” planının ardındaki mantık, yalnızca fiziksel yıkım değil, baskı oluşturmaktı. Havalimanları uzun süre kapalı kalırsa, uluslararası seyahat için yabancı aktarma merkezlerine ihtiyaç duyan daha varlıklı Ruslar ülkeye giriş çıkışta ciddi zorluk yaşayacaktı. Kaynaklara göre bu durum, Rus elitlerinin savaşın etkilerinden izole kalabildiği düşüncesini sarsacak ve müzakereler yönünde baskı yaratacaktı.

Ancak bu strateji siyasi ve insani açıdan son derece riskliydi. Sivil havacılığa yönelik bir kampanya; yolcuları, uçuş ekiplerini, havalimanı çalışanlarını ve savaşın doğrudan tarafı olmayan ülkelerin vatandaşlarını da etkileyebilirdi. Dolayısıyla planın siyasi etkisi, kitlesel can kaybına yol açmadan geniş çaplı bir ulaşım kesintisi yaratabilmesine bağlıydı.

Otonom drone sürüleri neden hukuk tartışması yaratıyor?

Otonom sistemlerin kullanılması tek başına uluslararası hukuk açısından otomatik olarak yasadışı değildir. Ancak saldırının nasıl planlandığı, hedeflerin ne olduğu, sistemin askeri hedeflerle sivil unsurları ne ölçüde ayırt edebildiği ve sivil zararını azaltmak için hangi önlemlerin alındığı belirleyicidir.

Yoğun sivil hava trafiğinin bulunduğu havalimanları, böyle bir sistem için özellikle karmaşık bir ortam olurdu. Aynı hava sahasında uçaklar, terminaller, pistler, kara araçları ve insanlar sürekli hareket hâlindedir. Görsel tanımaya dayalı bir drone çevresini yanlış değerlendirebilir, bir nesneyi hatalı tanımlayabilir veya operatörün sürekli müdahalesi olmadan yeniden yönlendirilemeyebilir.

Bu riskler, silahlı çatışma hukukunun temel ilkeleri olan ayrım gözetme, orantılılık ve saldırı sırasında gerekli tedbirleri alma yükümlülükleriyle doğrudan ilişkilidir. Drone’lar için de diğer silahlar gibi bu kurallar geçerlidir; saldırılar yalnızca askeri hedeflere yönelmeli ve sivillere yönelik öngörülebilir zarar en aza indirilmelidir.

Saldırının amacı havalimanının askeri veya güvenlik işlevini etkisizleştirmek olsa bile, sivil uçuşları kasıtlı olarak güvensiz hâle getirecek bir operasyonun yolcular ve sivil altyapı açısından öngörülebilir sonuçları hesaba katılmalıdır. Planın büyük ölçeği bu değerlendirmeyi kolaylaştırmaz; tersine, çok sayıda bağımsız sistemin aynı anda hareket etmesi riski büyütür.

Zelenskiy’nin sivil yolcu uçağı endişesi

The Atlantic’in kaynakları, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy’nin dronelardan birinin sivil yolcu uçağına çarpmasından endişe ettiğini söyledi. Böyle bir olayda yolcuların, mürettebatın veya havalimanı çalışanlarının hayatını kaybedebileceği belirtiliyordu. Habere göre Zelenskiy, saldırının “korsanlık” olarak nitelendirilebileceğinden korkuyordu; buna rağmen beklenen diplomatik etki nedeniyle planlama aylar boyunca sürdü.

Bu anlatım Ukrayna tarafından tartışmaya açıldı. Cumhurbaşkanlığı sözcüsü yorum yapmazken, başka bir yetkili planın gerçek olmadığını ve Ukrayna’nın Moskova havalimanlarını siviller için kabul edilemez bir risk yaratmadan vurabilecek kadar hassas ve güvenilir uzun menzilli silahlara sahip olmadığını savundu.

Bu nedenle “M&Ms”, gerçekleşmiş bir operasyonun doğrulanmış öyküsü olarak değil, büyük ölçüde anonim kaynaklara dayanan bir plan iddiası olarak değerlendirilmelidir. Ukrayna makamlarından gelen açık inkâr da haberin tartışmalı niteliğini ortaya koyuyor.

Plan neden askıya alındı?

The Atlantic, hazırlıkların Zelenskiy’nin Savunma Bakanı Mykhailo Fedorov’u temmuz ayında görevden almasının ardından durduğunu aktardı. Ukrayna’nın drone üretimini ve savaş alanındaki teknolojik yenilikleri büyütme çabasıyla yakından ilişkilendirilen Fedorov, drone programının başlıca savunucularından biri olarak tanınıyordu. Ayrı haberlerde Fedorov ile dönemin Genelkurmay Başkanı Oleksandr Syrskyi arasında savaşın yönü ve teknolojinin rolü konusunda görüş ayrılıkları yaşandığı bildirildi.

İki isim de daha geniş bir liderlik değişikliği sırasında görevlerinden alındı. Yevhenii Khmara önce savunma bakan vekili oldu; daha sonra bu göreve resmen aday gösterildi ve onaylandı.

Fedorov’un görevden alınması siyasi tartışmalara ve protestolara da yol açtı. Dönemin haberlerine göre Fedorov, savaş devam ederken seçim yapılması çağrısında bulundu. Ancak mevcut haberler, yönetim değişikliklerinin özellikle “M&Ms” planını durdurmak amacıyla yapıldığını kanıtlamıyor. Sadece planın bildirilen şekilde durmasıyla Fedorov’un görevden alınması arasında bağlantı kuruyor.

Askıya alınması tamamen iptal edildiği anlamına mı geliyor?

The Atlantic, “M&Ms” projesini tamamen iptal edilmiş olmaktan ziyade durmuş veya rafa kaldırılmış bir plan olarak tanımladı. Bu ifade, farklı bir yönetim veya koşullar altında değiştirilmiş bir versiyonun yeniden gündeme gelebileceği ihtimalini açık bırakıyor. Ancak sağlanan haberlerde planın yeniden canlandırıldığına ya da uygulamaya konulduğuna dair bir kanıt bulunmuyor.

Bu iddia, Ukrayna’nın gerçek ve devam eden uzun menzilli drone kampanyasından ayrı tutulmalı. Ukrayna, Moskova ve Rusya’nın başka bölgelerindeki hedeflere drone saldırılarını sürdürüyor. 16 Ağustos’taki saldırıda Rus makamları ülke genelinde 822 Ukrayna dronunun düşürüldüğünü, bunların yüzlercesinin Moskova bölgesine yöneldiğini açıkladı. Reuters ve NPR, Moskova çevresindeki can kayıpları ve hasar haberlerini aktardı; ancak fırlatılan toplam drone sayısı ile önleme rakamları bağımsız olarak tam biçimde doğrulanmış değil.

Sonuç

“M&Ms” hikâyesi, ucuz ve görsel yön bulma sistemlerine sahip çok sayıda otonom drone kullanarak Moskova’nın sivil havalimanlarını normal şekilde çalışamayacak hâle getirmeyi amaçladığı bildirilen, ancak uygulanmayan bir stratejiyi anlatıyor. Planın siyasi baskı unsuru, Rusya’nın varlıklı kesiminin uluslararası seyahatini aksatmaya dayanıyordu.

Fakat planı stratejik açıdan etkili kılan unsur, aynı zamanda en büyük zaafıydı: Sivil uçaklar ve insanların bulunduğu bir ortamda çok sayıda otonom silah kullanmak. Ukrayna’nın genel drone kampanyası farklı kaynaklarca haberleştirilmiş olsa da “M&Ms” operasyonunun kendisi anonim kaynaklara dayanan, Ukraynalı bir yetkili tarafından reddedilen ve hayata geçirildiğine dair kanıt bulunmayan bir iddia olarak kalıyor.