NEOM projesine ne oldu? Suudi Arabistan’ın fütüristik şehir hayali neden küçülüyor?

The Line, 2030 sonrasına kaldı

NEOM’un dünyada en çok tanınan unsuru The Line’dı. Proje, çöl boyunca uzanan ve yüzeyinde ayna kaplı iki yüksek yapıdan oluşan 170 kilometrelik doğrusal bir şehir olarak tanıtılmıştı. Ancak The Line’daki yeni çalışmaların en az 2030 sonrasına ertelendiği bildiriliyor.

Bu karar, her temel, tünel veya hazırlık işinin resmen tamamen silindiği anlamına gelmiyor. Fakat mevcut kanıtlar, projenin ilk takvimini ve kısa sürede tam ölçekli bir megaşehir kurulacağı yönündeki anlatıyı artık inandırıcı kılmıyor. Ertelemenin arkasında olağanüstü yüksek maliyetler, sınırlı dış yatırım ve daha savunulabilir ekonomik getiri sunan projelere öncelik verme kararı bulunuyor.

The Line’ın sorunları yalnızca geçici bir finansman açığından ibaret değildi. Haber ve araştırmalarda maliyet aşımları, gecikmeler, gösterişli harcamalar ve iddialı talimatlara itiraz edilmesini zorlaştıran bir yönetim kültürü anlatıldı.

İnşaat modeli neden zorlandı?

NEOM, uzak bir çöl bölgesinde aynı anda çok sayıda olağanüstü zor işi bir araya getiriyordu: devasa kazılar, temel sistemleri, tüneller, ulaşım hatları, enerji ve su altyapısı, lojistik ağları ve ortada henüz geleneksel bir şehir ya da hazır bir müşteri tabanı yokken büyük yapıların inşa edilmesi.

Bu yaklaşımın sahadaki izleri önemli olsa da tamamlanmış bir şehir ortaya çıkarmaya yetmedi. Financial Times, 50 milyar doların üzerindeki harcamanın ardından bölgede kazık temel çalışmaları ve derin hendeklerle kaplı bir manzara bulunduğunu yazdı. Daha sonraki haberlerde ise kısmen inşa edilmiş yapılar, projenin küçültülmesinden geriye kalan tamamlanmamış miras olarak nitelendirildi.

Finansal sorun da en az mühendislik zorluğu kadar temeldi. Bir proje, gelecekteki gelir modeli ikna edici olduğu sürece gecikmeleri göğüsleyebilir. NEOM’da ise tahminler sürekli yükseldi, dış yatırım yetersiz kaldı ve Suudi Arabistan’ın genel harcama öncelikleri üzerinde baskı oluştu. Sözleşmeleri sona erdirmek için milyarlarca dolar ayrılması, rota değiştirmenin bile son derece pahalı olduğunu gösteriyor.

Trojena ve 2029 Asya Kış Oyunları ne oldu?

NEOM’un dağ tatil merkezi Trojena, başlangıçta 2029 Asya Kış Oyunları’na ev sahipliği yapmak üzere seçilmişti. Suudi Olimpiyat ve Paralimpik Komitesi ile Asya Olimpiyat Konseyi daha sonra oyunların ileri bir tarihe ertelenmesi konusunda anlaştı; yeni tarih henüz açıklanmadı.

Asya Olimpiyat Konseyi’nin güncel listelerinde 2029 Asya Kış Oyunları’nın ev sahibi olarak Kazakistan’ın Almatı kenti yer alıyor.

Bu değişiklik önemli; çünkü oyunlar Trojena için sabit ve kamuoyunca bilinen bir teslim tarihiydi. Erteleme, tatil merkezinin ilk takvimine yetiştirilmesi yönündeki en güçlü kısa vadeli baskılardan birini ortadan kaldırdı. Aynı zamanda resmi açıklamalarda “önceliklerin yeniden düzenlenmesi” denirken, projenin önemli bir bölümünün pratikte duyurulan takvimden çıkarılmasının ne anlama geldiğini gösterdi.

NEOM iptal mi edildi, yoksa sadece ertelendi mi?

Her iki ifade de yaşananların bir bölümünü anlatıyor; ancak tek başına hiçbiri yeterli değil.

İptal edilen veya sona erdirilenler: Bazı sözleşmeler ve proje bileşenleri feshedildi. 2029 Asya Kış Oyunları da ertelendi. Haberlerde Trojena ve The Line ile bağlantılı altyapı işlerinde iptaller olduğu belirtildi.

Ertelenenler: The Line ve diğer büyük NEOM destinasyonları, kamuoyuna “kalıcı olarak imkânsız” ilan edilmek yerine 2030 sonrasına itildi.

Resmen terk edilmeyenler: NEOM ve Suudi Arabistan’ın kamuya dönük açıklamalarında genel olarak önceliklendirme, aşamalı ilerleme ve yeniden takvimlendirme vurgulandı. Tüm NEOM bölgesinin kalıcı olarak iptal edildiğini belirten kaynaklandırılmış bir açıklama bulunmuyor.

Bu nedenle en doğru özet şu: NEOM’un ilk vizyonu ciddi ölçüde küçültüldü ve maliyetli bir stratejik yeniden yapılanmaya alındı. “NEOM tamamen öldü” demek, resmen doğrulanmış olandan daha ileri bir iddia olur. “Hiçbir şey iptal edilmedi” demek ise feshedilen sözleşmeleri ve ertelenen oyunları görmezden gelir.

Yarım kalan yapılar ne olacak?

Mevcut haberlerde, kısmen tamamlanan tüm yapıların yıkılacağına veya ilk planlanan ölçekte bitirileceğine dair doğrulanmış bir kamu planı bulunmuyor. Bölgede kalan temel kazıkları, hendekler, tüneller, yollar, hafriyat alanları ve şantiye tesisleri korunabilir, beklemeye alınabilir, başka amaçlarla kullanılabilir ya da daha küçük bir gelecekteki projenin parçası haline getirilebilir.

Bu belirsizlik, NEOM’un geride bıraktığı mirasın da bir parçası. Proje gerçek altyapı ve inşaat izleri üretti; ancak dünyaya tanıtılan ölçekte işleyen bir doğrusal şehir, dağ tatil merkezi veya bütünleşik mega bölge ortaya çıkarmadı. Yarım kalan işlerin daha dar kapsamlı ticari projelere temel olup olmayacağı ya da çölün ortasında atıl halde kalacağı, Suudi Arabistan’ın gelecekteki yatırım kararlarına bağlı olacak.

Sonuç

NEOM, geniş kapsamlı bir inşaat hamlesinden daha seçici ve savunmacı bir stratejiye geçti. Projeye 50 milyar doların üzerinde harcama yapıldığı bildiriliyor; 2026–2030 arasında sözleşmeleri sona erdirmek için yaklaşık 16 milyar dolar ayrılması planlanıyor; The Line en az 2030 sonrasına ertelenmiş durumda ve Trojena’daki 2029 Asya Kış Oyunları ileri bir tarihe bırakıldı.

NEOM daha küçük veya yeniden tasarlanmış bir biçimde devam edebilir. Ancak duyurulduğu haliyle, bütünüyle fütüristik bir bölgenin ilan edilen ölçek ve hızda inşa edilmesi vaadi; maliyet, karmaşıklık ve finansman kısıtlarıyla karşılaşınca ayakta kalamadı.