Küresel sağlık iş gücü 1990’dan bu yana üçe katlandı, fakat açık kapanmadı

1990’dan 2023’e kadar küresel sağlık iş gücü neredeyse üç katına çıkarak 40,9 milyondan 122,1 milyona yükseldi. Ancak bu büyüme, sağlık çalışanlarının ülkelere ve meslek gruplarına eşit dağılmasını sağlamadı. Evrensel sağlık kapsamı (UHC) için gerekli kapasiteye ulaşmak hâlâ çok uzak bir hedef.

Üstelik büyümenin önemli bölümünü kadınlar taşıdı. Kadınlar bugün sağlık çalışanlarının yaklaşık yüzde 68,9’unu oluşturuyor; buna karşın daha düşük ücretli, daha düşük statülü ve karar alma süreçlerinde etkisi daha sınırlı mesleklerde yoğunlaşıyor. Bu tablo, sayısal çoğunluğun mesleki güç ve liderlikte eşit temsil anlamına gelmediğini gösteriyor.

1990-2023 arasında ne değişti?

GBD 2023 kapsamındaki tahminlere göre 20 sağlık çalışanı grubundaki toplam istihdam 1990-2023 döneminde 81,2 milyon arttı. Bu, yaklaşık yüzde 198,5’lik bir büyümeye karşılık geliyor. 2023’te küresel iş gücü içinde yaklaşık:

• 15,1 milyon doktor,
• 33,2 milyon hemşire,
• 2,4 milyon ebe

bulunuyordu.

Kadınların sağlık sektörüne katılımındaki artış, bu genişlemenin temel itici güçlerinden biri oldu. Ancak kadınlar hemşirelikte yüzde 80,7, ebelikte yüzde 96 ve toplum sağlığı çalışanları arasında yüzde 89,5 oranında temsil edilirken doktorların yalnızca yüzde 43,9’unu oluşturdu.

Bu dağılım, sağlık hizmetlerinde toplumsal cinsiyete dayalı bir iş bölümüne işaret ediyor: kadınlar bakım ağırlıklı mesleklerde çoğunluktayken, daha yüksek ücret, yetki ve yönetim sorumluluğuyla ilişkilendirilen görevlerde erkeklerin temsili daha yüksek kalıyor.

34,4 milyonluk açık nasıl hesaplandı?

The Lancet Public Health’te yayımlanan ve GBD 2023 verilerini kullanan analiz, UHC’nin etkin kapsama endeksinde 100 üzerinden 80 puana ulaşabilmek için dünya genelinde 34,4 milyon ek doktor, hemşire, ebe, diş hekimi ve eczacı gerektiğini tahmin ediyor. Buradaki 80 puan, mümkün olan en yüksek değil, orta düzeyde bir evrensel sağlık kapsamı eşiğini ifade ediyor.

Tahmin, her ülke için sabit bir personel kotası belirlemiyor. Bunun yerine, UHC endeksinde 80 puana ulaşan ülkelerde gözlenen sağlık çalışanı yoğunluklarını karşılaştırmalı bir ölçüt olarak kullanıyor. Bu nedenle 34,4 milyon, kesin bir işe alım hedefinden çok, belirsizlik içeren modellenmiş bir küresel kıyaslama olarak değerlendirilmeli.

Meslek gruplarına göre tahmin edilen ek ihtiyaç şöyle:

• 7,1 milyon doktor,
• 23,9 milyon hemşire ve ebe,
• 1,8 milyon diş hekimi,
• 1,6 milyon eczacı.

Önceki GBD temelli çalışmada, UHC endeksinde 80 puan için 10 bin kişi başına en az 20,7 doktor, 70,6 hemşire ve ebe, 8,2 diş sağlığı çalışanı ve 9,4 eczacılık çalışanı gerektiği tahmin edilmişti. Yeni analizde ise güncellenen veriler ve “UHC 80’e ulaşan ülkeler arasındaki en düşük yoğunluk” yöntemi nedeniyle yaklaşık 23,8 doktor, 64,5 hemşire ve ebe, 5,2 diş hekimi ve 5,6 eczacı eşiği ortaya çıkıyor.

Bu farklılıklar, iki çalışmadaki sonuçların doğrudan ve değişmez personel standartları gibi okunmaması gerektiğini gösteriyor.

Açık en çok hangi bölgelerde?

Güney Asya, mutlak sayı bakımından en büyük açığa sahip bölge. Bölgede yaklaşık 13,6 milyon ek doktor, hemşire, ebe, diş hekimi ve eczacıya ihtiyaç olduğu tahmin ediliyor.

Sahra Altı Afrika ise toplum sağlığı çalışanları dışındaki neredeyse tüm meslek gruplarında 2023 itibarıyla en düşük sağlık çalışanı yoğunluklarına sahip bölge. En yüksek yoğunluklar yüksek gelirli ülkelerde görülüyor.

Dolayısıyla iki bölgenin sorunu aynı biçimde yaşanmıyor: Güney Asya’da büyük nüfus nedeniyle mutlak açık büyürken, Sahra Altı Afrika’da sağlık çalışanlarının nüfusa ve ihtiyaca oranı özellikle düşük kalıyor. Küresel çalışan sayısındaki artış, bu bölgesel eşitsizlikleri tek başına ortadan kaldırmıyor.

WHO’nun rakamları neden farklı?

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) daha önce küresel sağlık çalışanı açığını 2013’te 20 milyon, 2020’de 15 milyon olarak hesaplamış ve 2030’da bu sayının 10 milyona gerileyeceğini öngörmüştü.

Bu rakam ile GBD analizindeki 34,4 milyonluk tahmin doğrudan çelişmiyor; çünkü iki çalışma farklı sorulara yanıt veriyor:

• WHO tahmini ihtiyaç temelli bir açık hesabına dayanıyor.
• GBD tahmini, UHC etkin kapsama endeksinde 80 puanlık belirli bir hedefe ulaşmak için gereken çalışan sayısını ölçüyor.
• Kapsanan meslek grupları, kullanılan yıllar, veri setleri ve hesaplama yöntemleri de farklılık gösterebiliyor.

Bu nedenle farklı hedefler ve meslek kapsamları aynı çerçevede değerlendirilmeden yapılan doğrudan karşılaştırmalar yanıltıcı olabilir.

Daha fazla personel yetiştirmek tek başına yetmez

Yeni çalışanlar yetiştirmek ve işe almak gerekli; ancak çalışma koşulları iyileştirilmezse bu adım yüksek personel devrine, ülke içindeki eşitsizliklerin sürmesine veya sağlık çalışanlarının başka ülkelere göç etmesine yol açabilir.

Kalıcı bir çözüm için ülkelerin:

• eğitim kurumlarına, akademik kadrolara ve klinik uygulama kapasitesine sürekli yatırım yapması,
• kırsal ve hizmete erişimin kısıtlı olduğu bölgelere adil personel dağılımı sağlaması,
• adil ücret, güvenli çalışma ortamı, makul iş yükü ve sosyal koruma sunması,
• kariyer ilerlemesi ve çalışanları elde tutma politikalarını güçlendirmesi,
• eşit değerdeki işe eşit ücret ve ayrımcılığa karşı etkili koruma sağlaması,
• kadınların yönetim, politika geliştirme ve liderlik pozisyonlarındaki temsilini artırması

gerekiyor.

Ayrıca planlama yalnızca doktor sayısına odaklanmamalı. Birinci basamak sağlık hizmetleri, hemşirelik ve ebelik, eczacılık, ağız ve diş sağlığı, toplum sağlığı çalışanları, denetim ve sevk sistemleri birlikte güçlendirilmeli.

Küresel sağlık iş gücündeki temel çelişki bu: Dünya 1990’dan bu yana 80 milyondan fazla sağlık çalışanı kazandı; bu büyümede kadınların emeği belirleyici oldu. Buna rağmen adaletsiz dağılım, yetersiz yatırım, zayıf çalışanı elde tutma politikaları ve toplumsal cinsiyete dayalı meslek hiyerarşileri nedeniyle birçok ülke, orta düzeyde bir UHC hedefi için gereken kapasitenin hâlâ çok altında.