Karadeniz’de ticari gemiler hedefte: Tahıl ihracatı için risk büyüyor

Rusya-Ukrayna savaşı, Karadeniz’de yalnızca askeri hedefleri değil, ticari deniz taşımacılığının altyapısını da giderek daha fazla tehdit ediyor. Odesa yakınlarında ticari gemilerin hasar gördüğü bildirildi; Ukrayna ve Rusya’daki limanlar saldırıya uğradı, tahıl terminalleri geçici olarak faaliyetlerini durdurdu. Bu tablo, mürettebat, armatörler, sigortacılar, ihracatçılar ve Karadeniz üzerinden gelen gıdaya bağımlı ülkeler için daha riskli bir deniz koridoru anlamına geliyor.

Odesa yakınlarında ne oldu?

Rusya, 7 Ağustos’ta Odesa’nın doğusunda silahlara ve Ukrayna için askeri teçhizata taşıdığını öne sürdüğü kuru yük gemisinin bir İHA saldırısında hedef alındığını açıkladı. İddia, Rusya Savunma Bakanlığı’na dayandırılarak Interfax tarafından aktarıldı. Ancak geminin kimliği, taşıdığı yük, hasarın boyutu ve olayın diğer ayrıntıları bağımsız olarak doğrulanmadı; Ukrayna’dan da hemen bir açıklama gelmedi.

Bu iddianın öncesinde Odesa yakınlarında iki ticari gemiye yönelik saldırı haberleri gündeme gelmişti:

• EMIL: Alman sahipli, Liberya bayraklı dökme yük gemisinin Odesa’dan yaklaşık 21 deniz mili açıkta İHA’larla birkaç kez vurulduğu bildirildi. Saldırının yangına yol açtığı ve geminin teknik sistemlerini devre dışı bırakarak manevra yapamaz hale getirdiği aktarıldı. Gemideki 11 kişilik mürettebat tahliye edildi ve yaralanan olmadığı bildirildi.
• Mera Queen: Gine-Bissau bayraklı geminin Odesa liman kompleksi yakınlarında Ukrayna buğdayı taşırken vurulduğu bildirildi. Ukraynalı yetkililer ve denizcilik kaynaklarına göre bir mürettebat üyesi hayatını kaybetti, üç kişi yaralandı.

Mevcut haberler, bu olayların her ayrıntısını bağımsız biçimde ortaya koymuyor. Özellikle 7 Ağustos’ta hedef alındığı söylenen geminin silah taşıdığı iddiası, doğrulanmış bir yük tanımı değil, Rusya makamlarının resmi açıklaması olarak değerlendirilmelidir.

Saldırılar daha geniş bir liman lojistiği kampanyasının parçası

EMIL ve Mera Queen olayları, Ukrayna’nın güneyindeki ticaret yollarına yönelik daha geniş baskıdan bağımsız değil. Reuters’ın Ukrayna Altyapı Bakanlığı verilerine dayandırdığı bilgilere göre yalnızca temmuz ayında limandaki gemilere 35, denizdeki gemilere 22 saldırı düzenlendi; liman tesisleri de 67 kez vuruldu. Aynı haberde, Odesa’nın Ukrayna’nın tarım ürünleri ihracatının yüzde 90’ından fazlasını gerçekleştirdiği belirtildi.

The New York Times da Rusya’nın “onlarca” tahıl gemisine yönelik saldırılarını aktararak, bu saldırıların Ukrayna’nın deniz yoluyla yaptığı ihracatın ticari açıdan sürdürülebilirliğini tehdit ettiğini yazdı. Buradaki kritik nokta şu: Bir gemi batırılmasa bile sevk sistemlerinde, liman ekipmanında veya yükleme altyapısında meydana gelen hasar seferleri geciktirebilir ve gelecekteki liman ziyaretlerini armatörler açısından daha az cazip hale getirebilir.

Gerilim Rusya’nın Novorossiysk kıyılarına da ulaştı

Çatışmanın etkisi Karadeniz’in doğu kıyılarına da yayıldı. 11’i 12 Ağustos’a bağlayan gece Ukrayna’ya ait İHA’lar, Rusya’nın önemli deniz üssü ve ticaret merkezlerinden biri olan Novorossiysk liman kentini hedef aldı. Rus ve Ukraynalı yetkililer, deniz unsurlarıyla limanla bağlantılı tesislerin etkilendiğini açıkladı. Reuters’a göre iki büyük tahıl terminali faaliyetlerini geçici olarak durdurdu. Konut binaları ve iş yerleri de hasar gördü.

Can kaybına ilişkin açıklamalar tam olarak örtüşmedi. Rusya’daki bölgesel bir yetkili, aralarında 8 yaşında bir çocuğun da bulunduğu en az iki kişinin öldüğünü bildirirken, diğer haberlerde ölü sayısı üç olarak verildi. Ukrayna, operasyonda üç savaş gemisinin vurulduğunu ve saldırının stratejik önem taşıdığını açıkladı; Rus yetkililer ise kent genelinde hasar meydana geldiğini bildirdi.

Novorossiysk saldırısı deniz taşımacılığı açısından önemli; çünkü ihracat riski artık yalnızca Karadeniz’in Ukrayna tarafında yoğunlaşmıyor. Askeri hedefler ve ticari hasarın boyutu farklı olsa da hem batı hem de doğu Karadeniz koridorlarında operasyonların aksaması mümkün hale geliyor.

Enerji altyapısına yönelik ayrı saldırı baskının kapsamını gösteriyor

19 Ağustos’ta Ukraynalı enerji şirketi DTEK, Rusya’nın düzenlediği bir saldırıda termik santrallerinden birinin ağır hasar gördüğünü açıkladı. Saldırıya ilişkin haberlerde, santralin elektrik üretimini durdurmak zorunda kaldığı belirtildi.

Bu olay doğrudan bir deniz saldırısı değildi; ancak Karadeniz lojistiğinin faaliyet gösterdiği daha geniş altyapı ortamını ortaya koyuyor. Limanlar, depolar, demiryolu bağlantıları, elektrik sistemleri ve ihracat terminalleri birbirine bağlı çalışıyor. Bu ağın bir bölümündeki hasar, diğer bölümlerin de güvenilir biçimde işletilmesini zorlaştırabiliyor.

Tahıl ihracatı ve gıda güvenliği açısından neden önemli?

İlk ve en doğrudan etki denizde çalışan insanlar üzerinde görülüyor. Tekrarlanan saldırılar mürettebat ve gemiler için riski artırırken, gemilerde ve terminallerde oluşan hasar yükleme programlarını aksatabilir ve kullanılabilir ihracat kapasitesini azaltabilir. Reuters, saldırılar yoğunlaştıkça gemi sahiplerinin Ukrayna limanlarına uğrama konusunda artan baskıyla karşı karşıya kaldığını bildirdi.

Ticari etkiler sigorta ve navlun piyasalarına da yayılabilir. Daha yüksek savaş riski primleri, rota kararlarının uzaması ve terminallerin geçici olarak kapanması, küresel arz henüz keskin biçimde azalmamış olsa bile tahıl taşıma maliyetlerini yükseltebilir. The New York Times, tahıl gemilerine yönelik saldırıların küresel gıda arzı açısından tehdit oluşturduğunu yazarken, Novorossiysk saldırısına ilişkin haberlerde terminal kesintisinin buğday ihracatına yönelik endişelerle bağlantılı olduğu belirtildi.

Mevcut kanıtların desteklediği en güçlü sonuç, tek bir saldırının küresel bir gıda krizine yol açacağı değil. Asıl risk, gemilere ve ihracat altyapısına yönelik saldırıların Karadeniz ticaretini sürekli biçimde daha öngörülemez ve daha pahalı hale getirmesi. İthalata bağımlı ülkeler açısından bu durum kalıcı bir kırılganlık yaratabilir: Daha az güvenilir taşıma seçeneği, daha yüksek navlun giderleri, daha dar arz tamponları ve uluslararası gıda fiyatlarındaki dalgalanmalara daha fazla maruz kalma anlamına gelebilir.

Neler doğrulandı, hangi noktalar belirsiz?

Birden fazla haber kaynağının desteklediği başlıca noktalar şunlar: EMIL’in hasar gördüğü ve mürettebatının tahliye edildiği bildirildi; Mera Queen’in vurulduğu, bir mürettebat üyesinin öldüğü ve üç kişinin yaralandığı aktarıldı; temmuz ayında gemilere ve liman altyapısına yönelik saldırıların sayısı yüksek seviyeye ulaştı; Novorossiysk saldırısı tahıl terminallerinin faaliyetlerini geçici olarak aksattı.

Buna karşılık bazı ayrıntılar tartışmalı veya eksik. Rusya’nın 7 Ağustos’ta vurduğunu açıkladığı geminin kimliği, yükü ve gördüğü hasar, mevcut haberlerde bağımsız olarak doğrulanmış değil. Novorossiysk saldırısındaki can kaybı sayıları da kaynaklara göre değişiyor. Askeri hedeflere ilişkin açıklamalar çoğunlukla çatışmanın taraflarından geliyor; bunlar, ticari deniz taşımacılığı üzerindeki bağımsız olarak bildirilen etkilerden ayrı değerlendirilmelidir.

Genel tablo ise önem taşıyacak kadar açık: Karadeniz aynı anda bir savaş alanı, bir ihracat rotası ve kritik bir gıda tedarik koridoru olarak işliyor. Saldırılar bu üç rolü kesiştirmeyi sürdürdükçe, deniz ticaretinin maliyeti ve güvenilirliği de çatışmanın doğrudan bir parçası haline geliyor.