Operation Blue Skies: Yapay zekâ, uçakların iklimi ısıtan izlerden kaçınmasına yardım edebilir mi?

Operation Blue Skies neyi test ediyor?

Operation Blue Skies, hava trafik kontrolünün uçaklara güvenli ve küçük irtifa değişiklikleri önererek iklimi ısıtabilen kalıcı yoğunlaşma izlerinden kaçınmasını test eden, 5 milyon sterlinlik ve 30 aylık bir Birleşik Krallık araştırma-operasyon projesi. Proje, Google UK öncülüğünde yürütülüyor ve Birleşik Krallık hükümetinin Aerospace Technology Institute (ATI) Programı aracılığıyla destekleniyor.

Denemenin merkezi, Kuzey Atlantik’in doğu bölümündeki yoğun uçuş koridorlarından biri olan Shanwick okyanus hava sahası. Bu bölgenin, tahmini küresel yoğunlaşma izi kaynaklı ısınmanın yaklaşık %5’ini oluşturduğu belirtiliyor. Proje, okyanus ölçeğinde yürütülen ve yoğunlaşma izlerinden kaçınmaya odaklanan dünyanın ilk büyük ölçekli hava sahası denemesi olarak tanımlanıyor.

Uçakların gökyüzündeki izleri neden önemli?

Uçak motorlarından çıkan sıcak ve nemli egzoz, yüksek irtifadaki soğuk havayla karşılaştığında buz kristallerinden oluşan bulut çizgileri meydana getirebilir. Bunlara yoğunlaşma izi, İngilizce adıyla contrail, denir. İzlerin çoğu kısa sürede dağılır; ancak atmosferin soğuk ve nemli olduğu bazı bölgelerde uzun süre kalabilir, yayılabilir ve ince buz bulutlarına dönüşebilir.

Bu kalıcı izler, özellikle geceleri, Dünya’dan uzaya yayılan kızılötesi ısının bir bölümünü tutarak net bir ısınma etkisi yaratabilir. Projenin hedefi bütün uçuşları değiştirmek değil, bu etkinin büyük bölümünü oluşturan görece az sayıdaki uçuşu ve atmosferik bölgeyi daha isabetli biçimde belirlemek.

Yoğunlaşma izleri, atmosfere gizlice kimyasal madde püskürtüldüğü anlamına da gelmiyor. Birleşik Krallık Meteoroloji Ofisi ve hükümet kaynakları, “chemtrail” iddialarını destekleyen güvenilir bir kanıt bulunmadığını belirtiyor.

Yapay zekâ uçuş rotalarını nasıl etkileyecek?

Model, üç ana veri grubunu bir araya getirecek:

• uydu görüntüleri ve gözlemleri,
• geçmiş uçuş ve yoğunlaşma izi verileri,
• Meteoroloji Ofisi’nin hava tahminleri.

Bu veriler kullanılarak, uçakların arkasında kalıcı iz oluşma ihtimalinin yüksek olduğu “buz aşırı doygunluğu” bölgeleri öngörülmeye çalışılacak. Program özellikle kış aylarındaki akşam ve gece uçuşlarına odaklanacak; çünkü bu saatlerde yoğunlaşma izlerinden kaçınmanın beklenen iklim faydasının daha yüksek olduğu değerlendiriliyor.

Tahminler yeterince güvenilir olduğunda NATS hava trafik kontrolörleri, uygun görülen uçaklara yaklaşık 2.000 feet’e kadar tırmanma ya da alçalma önerileri sunacak. Amaç, tüm trafiği yeniden yönlendirmek değil, birkaç uçuş için sınırlı ve hedefli irtifa değişiklikleri yapmak.

Denemenin en kritik noktası: Yakıt maliyeti mi, iklim faydası mı?

Bir uçağın tırmanması veya alçalması ek yakıt tüketimine yol açabilir. Bu da daha fazla CO2 salımı anlamına gelebilir. Dolayısıyla yalnızca kaç yoğunlaşma izinin önlendiğine bakmak yeterli olmayacak.

Blue Skies, gerçek yakıt artışını, önlenen yoğunlaşma izlerinin tahmini ısınma etkisiyle karşılaştıracak. Aynı zamanda modellerin gerçekten doğru uçuşları ve hava sahası bölümlerini seçip seçmediği de ölçülecek. Başka bir ifadeyle deneme, gökyüzündeki küçük bir rota değişikliğinin toplam iklim etkisinin gerçekten olumlu olup olmadığını sınayacak.

Bu nedenle proje henüz söz konusu manevraların net iklim faydası sağladığını kanıtlamıyor; tam tersine, bunun gerçekleşip gerçekleşmediği denemenin temel araştırma sorusu.

Kimler projede yer alıyor?

Konsorsiyumda Google, NATS, Contrails.org, Imperial College London, Cambridge Üniversitesi ve Meteoroloji Ofisi bulunuyor. Meteoroloji Ofisi projede Contrails.org’un alt yüklenicisi olarak çalışıyor.

Uydu görüntüleri ve uçuş verileriyle tahmin edilen yoğunlaşma izi bölgeleri, daha sonra gerçek gözlemlerle karşılaştırılacak. Akademik ortaklar bilimsel inceleme sağlayacak; program kapsamında yöntemlerin ve sonuçların yayımlanması planlanıyor. Bu şeffaflık, yoğunlaşma izi tahminleri, iklim etkisini ölçme yöntemleri ve yakıt maliyeti arasındaki denge konusunda hâlâ önemli belirsizlikler bulunduğu için kritik.

Blue Skies hangi çalışmaları ileri taşıyor?

Google ve Contrails.org daha önce uyduyla tespit edilen yoğunlaşma izlerini belirli uçuşlarla ilişkilendiren ve bu izlere yönelik tahminler üreten araçlar geliştirdi. Bazı havayolu denemelerinde de uçuş planlaması veya anlık irtifa değişiklikleri test edildi.

Operation Blue Skies’in farkı, havayollarının tek tek uçuşlar üzerinden yürüttüğü denemelerden, yoğun ve geniş bir okyanus hava sahasında hava trafik kontrolörlerinin yönettiği operasyonlara geçmeyi amaçlaması.

Google’ın yapay zekâ enerji tüketimi tartışması

Proje, Google’ın yapay zekâ altyapısının enerji tüketimiyle ilgili bir hesaplama sorusunu da gündeme getiriyor. Google, artan yapay zekâ talebiyle veri merkezlerinin elektrik tüketiminin 2024’te %27 yükseldiğini; buna karşın temiz enerji tedariki ve verimlilik çalışmaları sayesinde veri merkezi kaynaklı enerji emisyonlarının %12 azaldığını bildiriyor.

Yoğunlaşma izlerinden kaçınmaya yardımcı olan bir sistemin iklim faydası, onu çalıştırmak için gereken elektriğin etkisinden çok daha büyük olabilir. Ancak bu sonuç, şeffaf ve uçtan uca bir yaşam döngüsü karşılaştırmasıyla henüz kamuya açık biçimde kanıtlanmış değil.

Güvenilir bir değerlendirme için projenin en azından şu verileri yayımlaması gerekiyor: model hesaplamalarının enerji tüketimi ve buna bağlı marjinal emisyonlar, uçuşlarda gözlenen yakıt değişimleri, gözlenen yoğunlaşma izi azalması, kullanılan iklim ölçütü ve zaman aralığı, yanlış pozitif ve kaçırılan iz oranları ile bağımsız bir inceleme.

Havacılık için ne anlama gelebilir?

Sonuçlar doğrulanırsa bu yöntem, havacılığın CO2 dışı iklim etkisinin bir bölümünü azaltmak için görece kısa vadede kullanılabilecek bir araç sağlayabilir. Yeni uçak filolarının veya alternatif yakıtların yaygınlaşmasını beklemeden uygulanabilecek tamamlayıcı bir yaklaşım olması mümkün.

Ancak yoğunlaşma izlerinden kaçınma, CO2 emisyonlarını ortadan kaldırmaz ve tüm izleri önleyemez. Bu nedenle yöntem, havacılıkta CO2 azaltımının alternatifi değil, ona ek bir önlem olarak görülmeli.