ABD-İran ateşkesi sona erdi: Hürmüz’de belirsizlik büyüyor

ABD ile İran arasında 17 Haziran’da imzalanan mutabakatın öngördüğü 60 günlük ateşkes ve müzakere süreci, 17 Ağustos’ta yeni bir anlaşma olmadan sona erdi. Washington ile Tahran; İran’ın nükleer programı, Hürmüz Boğazı’ndan geçiş kuralları ve su yolunda kimin ne ölçüde kontrol sahibi olacağı konusunda uzlaşamadı.

Böylece taraflar yeniden müzakere masasına düzenli biçimde dönmek yerine, diplomasi, deniz güvenliği ve enerji piyasalarının birbirine bağlandığı açık uçlu bir krizin içine girdi. Gemilerin geçişini geçici olarak kolaylaştırabilecek bir düzenlemenin yerini, kalıcı ve uygulanabilir bir çerçeve almadı.

Diplomasiyi sınırlayan mekanizma ortadan kalktı

ABD Başkanı Donald Trump, geçici çerçevenin uzatılmasını istemediğini söyledi ve görüşülen koşullar temelinde ateşkesin sürdürülmesini dışladı. İran ise Hürmüz’den güvenli geçişin daha geniş siyasi anlaşmazlıktan ayrı ele alınamayacağını savundu; İran Dışişleri Bakanı Abbas Araghchi de Washington’la müzakerelerin yeniden başlatılması konusunda henüz karar verilmediğini belirtti.

Bu durum, ihlallerin nasıl yönetileceği veya denizde yaşanabilecek bir olayın tırmanmasının nasıl önleneceği konusunda iki tarafı ortak bir mekanizmadan yoksun bırakıyor. Önceki açıklama ve taslak öneriler de tarafların ne kadar uzak olduğunu gösterdi: İran, belirli rotalar üzerinde kontrol veya nüfuz sağlayabilecek koşullar isterken ABD, geçişe onay, ücret, izin ya da başka bir engel getiren düzenlemeleri reddetti.

Umman’ın rolü bu nedenle daha da hassas hale geldi. Tahran, Hürmüz’den gemi geçişini düzenlemek için Umman’la olası geçici anlaşmaları görüşüyordu. Ancak Trump, Umman’ın ABD’nin boğazla ilgili girişimlerini engellemesi halinde ülkeyi hedef almakla tehdit etti. Bu tehdidin askeri bir eyleme dönüşüp dönüşmeyeceği belirsiz olsa da açıklama, gerilimi düşürmeye yardımcı olabilecek bölgesel iletişim kanallarından birini zayıflatıyor.

Ticari gemiler doğrudan risk altında

Ateşkesin sona ermesinden önce de deniz taşımacılığındaki riskler görünür hale gelmişti. Birleşik Krallık Deniz Ticaret Operasyonları kurumu, boğazdan ayrılan bir kargo gemisinin kimliği belirsiz bir cisimle vurulduğunu bildirdi. Saldırıda geminin makine dairesi hasar gördü ve bir mürettebat üyesi yaralandı.

Trafikte de sert bir düşüş yaşandı. Haberlerde aktarılan Kpler verilerine göre, bir cumartesi günü Hürmüz Boğazı’ndan yalnızca 5 gemi geçti; önceki hafta sonunun aynı gününde bu sayı 31’di. Mevcut veriler su yolunun resmen ve tamamen kapatıldığını göstermese de, düşüş ticari operasyonlar açısından ağır bir kesintiye işaret ediyor.

Armatörler ve yük operatörleri açısından temel sorun belirsizlik. Gemiler saldırı, durdurulma, gecikme veya rota değişikliği riskiyle karşı karşıya kalabilir; bazı seferler güvenlik güvencesi verilene kadar bekletilebilir. Sigortacılar ve emtia tüccarları da savaş riski primlerindeki artışı ve geçici bir kısıtlamanın uzun süreli kesintiye dönüşme ihtimalini hesaba katmak zorunda.

Petrol piyasası krizin uzayabileceğini fiyatlıyor

Tanker saldırıları, diplomatik görüşmelerde ilerleme sağlanamaması ve Hürmüz trafiğine getirilen kısıtlamalar ham petrol fiyatlarını destekledi. Brent vadeli kontratları 14 Ağustos’ta varil başına 88,52 dolardan kapandı. Sonraki piyasa haberlerinde ise fiyatların, abluka ve deniz taşımacılığındaki aksama endişeleri sürerken 89 dolar civarında veya üzerinde işlem gördüğü aktarıldı.

Reuters’ın 18 Ağustos tarihli değerlendirmesine göre petrol piyasası, Orta Doğu’daki arz kesintilerini kısa süreli bir şoktan çok kalıcılaşabilecek yeni bir gerçeklik olarak fiyatlamaya başladı. Bu değişim önemli; çünkü piyasalar için belirleyici olan yalnızca ateşkesin sona erdiği tarih değil, gemilerin güvenli biçimde normal seferlerine dönüp dönemeyeceği.

Kesintinin uzaması yakıt, navlun ve sigorta maliyetlerini artırabilir. Bunun enerji yoğun sektörler, petrokimya sanayisi ve ithal enerjiye bağımlı ekonomiler üzerinde zincirleme etkileri olabilir. Ancak enflasyon ve büyüme üzerindeki nihai sonuç şimdiden kesin değil. Etkinin boyutu krizin ne kadar süreceğine, mevcut stoklara, alternatif tedarik rotalarına ve ticari trafiğin ne ölçüde toparlanacağına bağlı olacak.

Kriz ikili anlaşmazlığın ötesine taşınıyor

Hürmüz’deki gerilim artık yalnızca ABD ile İran arasındaki bir anlaşmazlık değil. Körfez ülkeleri baskı altında, Umman’ın arabuluculuk rolü riskli durumda ve stratejik öneme sahip bu su yolunda çok sayıda ülkeden ticari gemi olaylara açık halde. Bir geminin vurulması, deniz kuvvetlerinin müdahalesi, abluka girişimi veya bölgesel vekil güçlerin eylemi yeni bir tırmanma döngüsü başlatabilir.

Bu nedenle kısa vadeli görünüm kalıcı bir uzlaşmadan çok dalgalanma ve kriz yönetimine işaret ediyor. Güvenilir bir deniz erişimi düzenlemesi müzakerelere dönüş için zemin sağlayabilir. Bunun için tarafların geçişe ilişkin uygulanabilir ve denetlenebilir kuralları kabul etmesi, aynı zamanda siyasi görüşmeler için bir iletişim kanalını yeniden kurması gerekiyor.

Bunlar gerçekleşene kadar ateşkesin sona ermesi; diplomasiyi zayıflatıyor, gemiciliği öngörülemez hale getiriyor ve enerji piyasalarını Hürmüz çevresindeki her yeni olaya karşı daha hassas kılıyor.