Aramco’nun petrol ihracatında kriz planı: Hürmüz dışında gemiden gemiye transfer

Aramco’nun yanıtı tek bir alternatif rotaya dayanıyor değil. Şirket, Hürmüz Boğazı içindeki daha riskli yüklemeleri, boğazın dışında yapılan gemiden gemiye (STS) transferleri ve Suudi Arabistan’ın batısına uzanan boru hattı güzergâhlarını birlikte kullanıyor. Bu yöntemler petrol akışının tamamen durmasını önleyebilir; ancak Hürmüz ve Kızıldeniz çıkışlarının aynı anda risk altında olması, bölgedeki sınırlı kapasite ve Asya’ya ulaşan petrolün artan maliyeti gibi temel sorunları ortadan kaldırmıyor.

Hürmüz dışında hangi yöntem kullanılıyor?

Aramco, bazı Asyalı rafinerilere Hürmüz Boğazı’nın dışında teslim edilmek üzere petrol teklif ediyor. Raporlara göre operasyonun merkezinde, Körfez’in tehlikeli bölümünden daha küçük tankerlerle taşınan petrolün daha büyük ihracat tankerlerine aktarılması var.

Bu transferler için iki bölge öne çıkıyor: Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki Fujairah açıkları ve Umman’ın Körfez Denizi kıyısındaki Sohar çevresi. Ancak kamuya açık bilgiler, her transfer noktasında hangi petrol türünün kullanıldığını kesin biçimde göstermiyor. Eylül yüklemeleri için Aramco’nun özel görüşmelerde özellikle Arab Medium ve Arab Heavy türlerini sunduğu bildirildi.

Asya fiyatlandırmasında ise şirketin amiral gemisi niteliğindeki Arab Light öne çıkıyor. Aramco, eylül teslimatları için Arab Light’ın resmi satış fiyatını Oman/Dubai göstergesinin varil başına 2 dolar altına indirdi; bu seviye yaklaşık altı yılın en düşük düzeyi olarak bildirildi.

ADNOC modeline benziyor ama aynı ölçekte değil

Aramco’nun uygulaması, Abu Dabi Ulusal Petrol Şirketi’nin (ADNOC) daha önce geliştirdiği servis modelini andırıyor. Bu modelde daha küçük tankerler petrolü riskli bölgeden geçiriyor veya bölgenin çevresinden taşıyor; ardından yük, Hürmüz’ün dışında daha büyük ihracat tankerlerine aktarılıyor.

ADNOC’un shuttle operasyonunun 100 milyon varilden fazla petrol taşıdığı ve Aramco’nun yeni uygulamasına kıyasla daha olgun ve sistematik olduğu bildiriliyor. Aramco’nunki ise normal Ras Tanura ihracatının yerini alacak kapsamlı bir sistemden çok, seçici bir kriz önlemi niteliğinde.

Bu yaklaşımın avantajı, Körfez’de sıkışan petrolün daha büyük tankerlerle küresel pazara ulaştırılabilmesi. Dezavantajı ise her aşamada daha fazla gemi, mürettebat, sigorta ve koordinasyon gerektirmesi. Ayrıca gemilerin konum sinyallerini kapatması, akışların izlenmesini zorlaştırıyor.

Yanbu neden artık güvenli bir çıkış değil?

İran savaşı sonrasında Suudi Arabistan, Hürmüz Boğazı’na bağımlılığı azaltmak için petrolün önemli bölümünü ülkenin doğusundan batısına, Doğu-Batı Boru Hattı üzerinden Yanbu limanına yönlendirdi. Ancak Yanbu’nun Kızıldeniz’de bulunması, Asya’ya giden tankerlerin yine Kızıldeniz’i ve Yemen kıyısına yakın Bab el-Mendeb geçişini kullanmasını gerektiriyor.

Husi saldırısı tehditleri bu rotayı da kırılgan hale getirdi. Suudi petrolü taşıyan bazı tankerler uyarıların ardından rotalarını değiştirdi veya geri döndü. Yakın dönemde Yanbu’dan yapılan yüklemelerin tamamının gemi takip sistemi olan AIS kapalı şekilde gerçekleştirildiği bildirildi.

Bu nedenle Asyalı rafineriler, petrolü Yanbu’dan teslim almak konusunda daha isteksiz davranıyor. Gemilerin bu sulara girmeye razı edilmesi zorlaştıkça, teslimat takvimleri bozuluyor ve alıcılar alternatif teslim noktaları talep ediyor.

Suudi Arabistan ayrıca petrolü Mısır üzerinden Akdeniz’e taşıyan güzergâhı da artırdı. Sidi Kerir limanından yapılan ihracatın ağustosta yaklaşık günlük 2,3 milyon varile çıktığı ve önceki aydaki yaklaşık 1 milyon varilin üzerine yükseldiği bildirildi. Ancak bu güzergâh, Kızıldeniz üzerinden yapılan taşımaya kıyasla seyahat süresini 20 ila 25 gün uzatabiliyor.

Ras Tanura’ya dönüş ve Hindistan’daki belirsizlik

Kızıldeniz rotasındaki risklerin artmasıyla Aramco, Hürmüz’ün iç tarafındaki terminallerden yeniden yükleme yapmaya başladı. Suudi Arabistan’ın ana ihracat merkezlerinden Ras Tanura ve Ju’aymah çevresinde yaklaşık 2 milyon varil taşıyabilen çok büyük ham petrol tankerlerinin yeniden görülmesi, Körfez yüklemelerinin arttığına işaret ediyor. Bazı tankerlerin yükleme sırası beklediği de bildirildi.

Aramco, Asya’daki bazı vadeli müşteri tahsislerini de normal planlama yerine geçici ve ad hoc bir temelde ele alıyor. Bu durum, Hindistan dahil Asya’daki rafineriler açısından teslimat güvenilirliğini zayıflatıyor ve Suudi petrolünün rakip tedarikçiler karşısındaki konumunu baskılıyor.

Bununla birlikte, incelenen haberlerde Aramco’nun Hindistan’daki pazar payının ne kadar değiştiğini kesin olarak hesaplamaya yetecek veri bulunmuyor. Mevcut kanıtlar rekabet baskısını ve lojistik sorunları gösteriyor; ancak belirli bir pazar payı kaybı rakamını desteklemiyor.

Fiyat indirimi neden gerçek maliyeti düşürmüyor?

Aramco’nun eylül ayı Arab Light resmi satış fiyatını düşürmesi, Asyalı alıcılar için ilk bakışta önemli bir avantaj gibi görünüyor. Fakat resmi satış fiyatı (OSP), ham petrolün bölgesel göstergeye göre belirlenen fiyat farkıdır; petrolün rafineriye ulaştırılması için ödenen tüm masrafları kapsamaz.

Alıcılar ayrıca şu kalemlerle karşı karşıya kalıyor:

• yüksek navlun ve tanker kiralama maliyetleri,
• savaş riski primleri ve daha pahalı sigorta,
• daha uzun rotalar veya tankerlerin yeniden konumlandırılması,
• tanker bulunabilirliğinin azalması,
• liman ve yükleme gecikmeleri,
• Yanbu’dan ya da STS transferiyle teslim alınan petrolün ek operasyonel riski.

Bu nedenle Arab Light’ın fiyatı düşse bile Asya’daki teslim edilmiş petrol maliyeti aynı ölçüde gerilemeyebilir. Aramco’nun bazı Asyalı müşterileri çekebilmek için tahsisleri geçici biçimde yönetmesi de ticari baskının sürdüğünü gösteriyor.

Boru hatlarının kapasitesi sınırlı

Birleşik Arap Emirlikleri’nin Fujairah’a uzanan boru hattı coğrafi olarak Hürmüz’ü bypass ediyor. Ancak bu hat, BAE’nin tüm ham petrol ihracatını taşıyacak kapasitede değil. Bu nedenle ADNOC, boru hattını gemi servisleri ve açık deniz transferleriyle desteklemek zorunda kalıyor.

Suudi Arabistan’ın Petroline olarak da bilinen Doğu-Batı sistemi ise petrolü Yanbu’ya ulaştırabiliyor. Fakat gerçek rahatlama; boru hattının kapasitesi, Yanbu’daki terminal akışı, uygun tanker sayısı ve Kızıldeniz’in güvenliğiyle sınırlı. Reuters, yönlendirmelerin ilk döneminde Yanbu hacimlerinin günlük yaklaşık 2 milyon varile yaklaştığını; buna karşılık Hürmüz’den başka güzergâhlara yönlendirilmesi gereken Suudi petrolünün günlük 5 ila 6 milyon varil olabileceğini bildirdi.

Dolayısıyla boru hatları, Hürmüz’ün tamamen yerini alan bir çözüm değil. Sadece ihracatın bir bölümünü farklı bir kıyıya taşıyarak baskıyı azaltıyor.

Petrol fiyatları ve enflasyon açısından etkisi

Gizli veya düşük görünürlüklü shuttle seferleri, STS transferleri, Akdeniz güzergâhının kullanılması ve Körfez’de yeniden başlayan bazı yüklemeler, fiziksel arz şokunun daha da büyümesini önlemeye yardımcı oldu. Bu da petrol fiyatlarında ve enerji kaynaklı enflasyon beklentilerinde en kötü senaryoların bir bölümünü sınırladı.

Ancak küresel arz güvenliği normale dönmüş değil. Aramco yönetimi, çatışmanın şubat ayından bu yana küresel piyasadan 2,6 milyar varilden fazla petrolü çıkardığını ve stokların azaldığını açıkladı.

Başka bir ifadeyle bypass operasyonları, piyasaya bir miktar nefes aldırıyor; fakat arzın güvenli, şeffaf ve öngörülebilir olduğu anlamına gelmiyor.

Bölgesel petrol piyasası için sonuç ne?

Ortaya çıkan tablo, kalıcı ve güvenli alternatiflerden çok kısmi geçiş çözümlerine işaret ediyor. Petrol ticareti daha parçalı hale gelirken tanker hareketleri de AIS sinyallerinin kapatılması nedeniyle daha az şeffaf izlenebiliyor. Tankerler, mürettebat, sigortacılar ve kıyı altyapısı daha yüksek operasyonel risk üstleniyor.

Üreticiler yüksek petrol fiyatlarından ve arz sıkışıklığından fayda sağlayabilir. Aramco da kesintilere rağmen kârının belirgin biçimde arttığını bildirdi. Ancak bu kazanç; ihracat hacmindeki kısıtlar, pahalı lojistik, müşteriyi korumak için gerekebilecek indirimler ve alıcıların tedarik kaynaklarını çeşitlendirme riskiyle dengeleniyor.

Sonuç olarak Aramco petrolü piyasada tutmaya çalışıyor; fakat bunu normal ihracat düzeniyle değil, daha pahalı ve daha riskli bir lojistik ağ üzerinden yapıyor. Hürmüz ve Bab el-Mendeb çevresindeki güvenlik koşulları düzelmeden, bu yöntemler petrol akışını koruyabilir ancak bölgesel enerji ticaretini yeniden güvenli ve öngörülebilir hale getiremez.