60 günlük ABD-İran mutabakatı uzatılmadan sona mı erdi?

Mutabakatın ardından ne oldu?

17 Haziran’da imzalanan 60 günlük ABD-İran Mutabakat Zaptı’nın, ortak bir açıklamayla uzatıldığına veya yerine kalıcı bir anlaşmanın geçtiğine dair doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor. Çerçevenin fiilen sona ermesi, tarafları yeniden baskı ve karşı baskı döngüsüne itti: askeri ve siyasi söylem sertleşti, Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğine yönelik risk büyüdü ve BM destekli bir çözüm için zemin daha da daraldı.

Mutabakat neyi hedefliyordu?

Anlaşma, ateşkes çerçevesini İran’ın nükleer programına ilişkin müzakereler ve Basra Körfezi’nden Umman Denizi’ne uzanan ticari gemi geçişlerinin güvenliğiyle ilişkilendiriyordu. ABD yönetiminin yayımladığı metinlere göre İran, ticari gemilerin güvenli geçişi için “elinden gelen tüm çabayı” göstermeyi taahhüt etmişti.

Ancak tarafların birbirini yükümlülüklere uymamakla suçlaması, mutabakatın denetlenmesi ve uygulanması konusunda güveni zedeledi. Böylece Pakistan’ın arabuluculuğu da herkes tarafından kabul edilen, açık bir yetkiye dayanan bir müzakere mekanizmasına dönüşemedi.

Ateşkes ve askeri tırmanma riski

Donald Trump’ın 7 Temmuz’da düzenlemenin “sona erdiğini” söylediğine ilişkin haberler, ABD’nin saldırıları ve İran’ın bazı taahhütlerini askıya almasıyla birlikte değerlendirildiğinde, çerçevenin artık gerilimi sınırlayan etkili bir araç olmadığını gösteriyor.

Karşılıklı olarak doğrulanmış resmi bir ateşkes bulunmadığı sürece tekil bir saldırı, yanlış hesaplama veya denizde yaşanacak bir olay kısa sürede bölgesel bir çatışmaya dönüşebilir. Körfez ülkeleri, ticari gemiciliği korumak isterken Tahran’ın tırmanma olarak yorumlayabileceği adımlardan kaçınmak zorunda kalıyor.

Hürmüz Boğazı neden kritik?

Hürmüz Boğazı, mutabakatın hem en önemli pazarlık unsuru hem de en acil ekonomik risk noktası hâline geldi. İran’ın boğaz üzerinde kontrol sahibi olduğunu savunması ve diplomasi başarısız olursa daha “saldırgan” bir tutum benimseyebileceği yönündeki mesajları, tam bir kapanma yaşanmasa bile taşımacılık maliyetlerini artırabilir.

Böyle bir ortamda savaş riski sigortaları yükselir, gemi sahipleri güzergâh değiştirmeyi veya geçişleri ertelemeyi düşünebilir, kargolar gecikebilir ve ham petrol fiyatlarına jeopolitik risk primi eklenebilir. Bölgedeki limanlar, tankerler, ABD güçleri ve İran’la bağlantılı silahlı gruplar da daha yüksek güvenlik riskiyle karşı karşıya kalır.

BM destekli yeni bir anlaşma mümkün mü?

İhtimal tamamen ortadan kalkmış değil; ancak önceki döneme kıyasla daha zayıf. Yeni ve inandırıcı bir sürecin en azından şu unsurları içermesi gerekir:

• açık ve karşılıklı kabul edilmiş bir ateşkes,
• deniz geçişleri için doğrulanabilir kurallar,
• yaptırımlar ile nükleer yükümlülüklerin aşamalı biçimde eşleştirilmesi,
• ihlal iddialarını ele alacak bir anlaşmazlık çözüm mekanizması,
• BM Güvenlik Konseyi’nin veya tarafların kabul edeceği başka bir garantörün desteği.

Tarafların kamuoyu önünde birbirinden farklı ve sert talepler öne sürmesi, bu temel başlıklarda uzlaşmayı zorlaştırıyor.

Uzatma iddiaları nasıl değerlendirilmeli?

Washington ve Tahran; süresi, koşulları ve ateşkes yükümlülükleriyle birlikte yeni düzenlemeyi ortaklaşa yayımlamadığı sürece, son dakika uzatma haberlerine temkinli yaklaşmak gerekiyor. Mevcut kaynaklara göre yürürlüğe girmiş, açıkça ilan edilmiş bir ikame anlaşma bulunmuyor.