Trump, Hürmüz Boğazı görüşmelerinde Umman’ı bombalamakla tehdit etti

Donald Trump, 17 Ağustos’ta Fox News muhabiri Trey Yingst’e verdiği telefon röportajında Hürmüz Boğazı üzerindeki diplomatik gerilimi tırmandırdı. İran ile Umman arasında yürütülen paralel görüşmeler sorulduğunda Trump, Umman’ın sürece engel olması halinde “onları fena halde bombalarız” anlamına gelen ağır küfürlü bir ifade kullandı. Haberlerde bu sözlerin, Umman’ın Hürmüz Boğazı’nın yönetimi ve yeniden açılması konusunda İran’la yürüttüğü müzakerelere atıfla söylendiği aktarıldı.

Trump aynı röportajda, ABD’nin İran Devrim Muhafızları Ordusu’yla (IRGC) doğrudan bir arka kanal kurduğunu açıkladı. Bununla birlikte İran’dan teslim olmasını istedi; bir anlaşma için “takvimi olmadığını” ve acele etmediğini söyledi.

Trump’ın Umman’a yönelik sözleri ne anlama geliyor?

Trump’ın uyarısı koşulluydu: Askeri müdahaleyi, Umman’ın Washington’ın Tahran’la anlaşmaya varma çabalarını engellemesine bağladı. Ancak Umman, ABD ile yürütülen görüşmelerin aynısını yapmıyordu. Maskat yönetimi, İran’la ticari gemilerin Hürmüz Boğazı’ndan geçişine ilişkin ayrı bir düzenleme üzerinde çalışıyordu.

Bu durum iki ayrı diplomatik hattı doğrudan karşı karşıya getirdi. İran ve Umman arasındaki düzenleme, Tahran’a Körfez’e girecek gemilerin geçişinde önemli bir kontrol rolü verebilir. ABD ise boğaz üzerindeki kontrolün kendisinde olduğunu savunuyor ve İran’la ayrı bir anlaşma yürütmeye çalışıyor.

IRGC arka kanalı ve Trump’ın müzakere tarzı

Trump’ın ABD ile IRGC arasında doğrudan bir iletişim kanalı bulunduğunu açıklaması, Washington’ın İran’daki güçlü bir güvenlik kurumu ile Umman’ın arabuluculuk rolü sürerken temas kurduğunu gösterdi. Ancak mevcut haberlerde bu kanalın kimler tarafından yürütüldüğü, hangi formatta işlediği veya müzakere yetkisinin kapsamı açıklanmıyor. Bu nedenle arka kanalın gerçek sınırları belirsizliğini koruyor.

Trump ayrıca herhangi bir takvime bağlı çalışmadığını söyledi. İran’a “teslim bayrağını çekmesi” çağrısı yapması, görüşmeleri yakın bir uzlaşmanın işareti olarak değil, yoğun baskı ve zorlayıcı talepler çerçevesinde gördüğünü ortaya koydu.

Nükleer hedef ile Hürmüz üzerinde kontrol iddiası arasındaki fark

Trump, İran’ın nükleer silah edinmesini engellemeyi ABD’nin temel hedefi olarak sunuyor. Bunun yanında, İran’ı yendikten sonra Hürmüz Boğazı’nı ABD toprağı ilan edebileceğini de söyledi ve bunu “çok yakında” yapacağını belirtti. İran ise bu iddiayı hukuken ve siyasi açıdan kabul edilemez buldu.

Bu açıklamalar iki farklı hedefi aynı çerçevede birleştiriyor. İlki, İran’ın nükleer kapasitesine odaklanan bir güvenlik hedefi. İkincisi ise uluslararası öneme sahip stratejik bir deniz geçidi üzerinde geniş kapsamlı bir hâkimiyet iddiası. Kriz öncesinde dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz sevkiyatının yaklaşık beşte biri Hürmüz’den geçiyordu.

Mevcut haberler, İran ile Umman arasında görüşülen güzergâh düzenlemesinin boğazın egemenliğini herhangi bir ülkeye devredeceğini göstermiyor. Aktarılan çerçeve; ticari gemiler için belirli bir koridor oluşturulması ve deniz trafiğinin yönetilmesine ilişkin düzenlemelerden oluşuyor.

İran ve Umman ne üzerinde anlaşmaya çalışıyor?

İran ve Umman, Hürmüz Boğazı’ndan geçecek ticari gemiler için önerilen güzergâhın coğrafi koordinatlarında anlaşmaya vardıklarını ve ortak bir açıklama hazırladıklarını bildirdi. Sonraki haberlerde bu güzergâhın geçici olabileceği ve İran karasularından geçerek Körfez’e giren gemilerin kontrolünü Tahran’a bırakabileceği aktarıldı.

İran devlet bağlantılı yayınlarda yer alan bilgilere göre düzenleme, ABD ve İsrail bandıralı gemilerin bu güzergâhı kullanmasını engelleyebilir ve ihlal durumunda yaptırımlar öngörebilir. Ancak bu ayrıntılar, İran kaynaklarının aktardığı pozisyonlar olarak yer aldı; Washington’ın kabul ettiği ortak bir tutum olarak sunulmadı.

Tahran’a göre yalnızca İran-Umman güzergâh anlaşması Hürmüz’ü tamamen yeniden açmaya yetmiyor. İranlı yetkililer, ABD’nin deniz ablukasını ve yaptırımlarını kaldırmasını, bölgedeki askeri güçlerini çekmesini, saldırıları durdurmasını, dondurulmuş varlıkları serbest bırakmasını ve savaş zararları için tazminat ödemesini talep ediyor.

İran ayrıca, bu şartlar karşılanmadıkça Washington’la doğrudan müzakere yürütmediğini belirtiyor. Tahran’a göre mesajlar, aracı ülkeler üzerinden iletiliyor.

Umman’ın arabulucu rolü neden kritik?

Umman’ın önemi yalnızca coğrafi konumundan kaynaklanmıyor. Ülke, Hürmüz Boğazı’nın güney tarafında yer alıyor ve uzun süredir Washington ile Tahran arasında diplomatik arabulucu olarak görev yapıyor. Bu konum, Umman’a hem olası bir deniz taşımacılığı düzenlemesinde pratik bir rol hem de doğrudan görüşmediklerini söyleyen iki hükümet arasında mesaj taşıma imkânı veriyor.

Bu nedenle Trump’ın tehdidi özellikle dikkat çekici. Umman’a yönelik askeri uyarı, iki tarafla da iletişim kurabilen en önemli arabuluculuk kanallarından birini zayıflatma riski taşıyor. Aynı zamanda önerilen güzergâh anlaşmasına dâhil olan bir ülkeyi doğrudan tehdit ediyor.

Bu yaklaşım, Washington, Tahran ve Maskat’ın aynı anda yürüttüğü ancak hedefleri birbiriyle çelişen düzenlemeler nedeniyle Hürmüz’ün müzakere yoluyla yeniden açılmasını daha da zorlaştırabilir.

Krizin küresel etkisi

Hürmüz Boğazı, küresel enerji ticaretinin en kritik geçiş noktalarından biri. Kriz öncesinde dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz sevkiyatının yaklaşık beşte biri bu dar deniz geçidinden geçiyordu.

Trafiğin yeniden başlayıp başlamayacağı yalnızca İran ile Umman’ın üzerinde çalıştığı teknik güzergâha bağlı değil. ABD ile İran arasındaki yaptırımlar, askeri baskı, tazminat talepleri ve boğazdaki geçişleri kimin kontrol edeceği konusundaki anlaşmazlıklar da çözülmek zorunda.