İtalya-İspanya hattında Ceuta ve Schengen krizi

Kriz nasıl başladı?

Anlaşmazlığın merkezinde, İspanya’nın Kuzey Afrika’daki özerk kenti Ceuta’ya Fas’tan gerçekleşen kitlesel geçiş bulunuyor. İspanya İçişleri Bakanı Fernando Grande-Marlaska, 30-31 Temmuz arasında yaklaşık 72 bin kişinin bölgeye geçtiğini açıkladı. Diğer haberlerde ise sayı yaklaşık 78 bin olarak verildi. İspanya, daha sonra yaklaşık 70 bin kişinin Fas’a döndüğünü bildirdi.

Ceuta, İspanya toprağı olmasına rağmen Fas kıyısında yer alıyor ve Avrupa’nın Afrika ile kara sınırlarından birini oluşturuyor. Bu nedenle olay, yalnızca Madrid’in karşı karşıya kaldığı bir sınır krizi olarak değil, düzensiz göçün Schengen bölgesi içinde başka ülkelere ilerleme ihtimali açısından da değerlendirildi.

İtalya neden İspanya’dan gelen yolcuları kontrol ediyor?

Roma, 31 Temmuz’da İspanya’dan gelen yolcular için bir aylığına hedefli sınır kontrollerini yeniden uygulamaya koydu. Önlemin odağında AB vatandaşları değil, AB dışındaki ülke vatandaşları bulunuyor. İtalyan hükümeti, kararını düzensiz göçmenlerin İtalya’ya doğru ikincil hareketi ve kamu güvenliğine yönelik olası risklerle gerekçelendirdi.

İtalya Başbakanı Giorgia Meloni ile Başbakan Yardımcıları Antonio Tajani ve Matteo Salvini, Ceuta’daki görüntülerin Avrupa sınır güvenliği bakımından ciddi bir tehdit oluşturduğunu savundu. İtalyan hükümetinden bazı isimler, İspanya’nın Schengen alanındaki konumunun askıya alınmasını veya yeniden değerlendirilmesini dahi gündeme getirdi.

Tajani ise krizin kaynağının İtalya değil Fas olduğunu savunarak Madrid’e, “İspanya Fas konusunda endişelenmeli” mesajı verdi. Bu ifade, teknik bir sınır önlemi olarak başlayan tartışmanın kısa sürede diplomatik bir atışmaya dönüşmesine yol açtı.

Madrid’in karşı hamlesi ne oldu?

İspanya, İtalya’nın kontrolleri kaldırmaması üzerine 8 Ağustos’tan 7 Eylül’e kadar İtalya’dan gelen hava ve deniz yolcularına yönelik kontroller başlattı. Avrupa Komisyonu’nun Schengen sınır kontrolleri kaydında Madrid, kararını kamu düzeni ve iç güvenliğe yönelik tehditlerin yanı sıra AB dışı ülke vatandaşlarının Schengen içinde geniş ölçekli hareketleri ve olası ikincil geçiş riskiyle ilişkilendirdi.

İspanyol polisi, uygulamanın ilk gününde ülkenin altı büyük havalimanına gelen yaklaşık 200 yolcuyu kontrol etti. Madrid, Roma’nın kararını haksız ve siyasi saiklerle alınmış bir adım olarak değerlendiriyor. İspanyol hükümetine göre ülke, ani bir sınır krizinin ardından cezalandırılmak yerine Avrupa ortaklarının desteğini görmeli.

İspanya’nın tepkisi yalnızca İtalya’ya yönelik kontrollerle sınırlı kalmadı. Madrid, Ceuta’ya asker ve polis sevk etti; ayrıca çok sayıda kişinin Fas’a dönmesini sağladı. Hükümet, Roma’nın caydırıcılık ve dışsallaştırma odaklı yaklaşımından daha fazla düzenli göç ve ortak Avrupa sorumluluğu vurgusu yapan bir politika izliyor.

Fas’ın rolü neden belirleyici?

Ceuta krizi, Avrupa’nın Fas’la iş birliğine ne kadar bağımlı olduğunu bir kez daha ortaya koydu. İspanya’nın sınır güvenliği ve geri dönüşler konusunda Rabat’ın iş birliğine ihtiyacı var. İtalya ise Avrupa Birliği’nin transit ülkelerle daha yapılandırılmış anlaşmalar yapması ve bu ülkelere düzensiz geçişleri önleme konusunda daha fazla baskı uygulaması gerektiğini savunuyor.

Fas makamlarının, Ceuta’ya geçmeye çalışan 100’den fazla kişiyi Fnideq çevresinde durdurduğuna ilişkin haberler, krizin kontrolünde Fas’ın uygulamalarının belirleyici olduğunu gösteriyor. Bu nedenle tartışma, yalnızca İspanya’nın sınır yönetimiyle ilgili değil; AB’nin Fas ve diğer transit ülkelerle nasıl çalışacağıyla da ilgili.

Schengen askıya mı alındı?

Hayır. İtalya ve İspanya arasındaki gelişme, İspanya’nın Schengen bölgesinden çıkarılması ya da Schengen’in fiilen sona ermesi anlamına gelmiyor. Söz konusu olan, Schengen kuralları çerçevesinde geçici olarak yeniden uygulamaya konulan ulusal sınır kontrolleri.

İtalya’nın kontrolleri 1 Ağustos-1 Eylül, İspanya’nın kontrolleri ise 8 Ağustos-7 Eylül tarihleri arasında geçerli olacak şekilde duyuruldu. Önlemler belirli sürelere bağlı ve Avrupa Komisyonu’nun denetimine tabi.

Bununla birlikte iki önemli AB üyesinin karşılıklı kontrol uygulaması siyasi açıdan dikkat çekici. Benzer adımlar göç veya güvenlik krizleri sırasında tekrar eder ya da uzatılırsa, Schengen’in temelini oluşturan serbest dolaşıma duyulan güven zedelenebilir.

AB’de tartışma nereye gidiyor?

AB içişleri bakanları, Ceuta geçişinin ardından insan kaçakçılığı ağlarına karşı daha sert önlemler alınması, geri dönüş politikalarının güçlendirilmesi ve menşe ile transit ülkelerle iş birliğinin artırılması çağrısı yaptı.

İtalya ve benzer görüşteki hükümetler, üçüncü ülkelerde AB destekli geri dönüş merkezleri gibi modelleri savunuyor. Bu önerilere karşı çıkanlar ise hukuki dayanak, insan hakları ve uygulamanın pratikte işe yarayıp yaramayacağı konusunda soru işaretleri taşıyor.

Gerilimin siyasi boyutunda da belirgin bir ayrışma var. Meloni liderliğindeki sağ koalisyon, caydırıcılığı ve göç yönetiminin AB dışındaki ülkelere taşınmasını öne çıkarıyor. Pedro Sánchez’in merkez sol hükümeti ise ortak Avrupa sorumluluğunu ve düzenli göç yönetimi araçlarını vurguluyor. Dolayısıyla Ceuta sonrası alınan sınır önlemleri, yalnızca kısa vadeli güvenlik tedbirleri değil; AB’nin gelecekte hangi göç politikasını benimsemesi gerektiğine ilişkin daha geniş bir mücadelenin de parçası.

Finlandiya, Danimarka veya Çekya’nın Ceuta’ya özgü ve İtalya-İspanya önlemleriyle doğrudan karşılaştırılabilecek kısıtlamalar getirdiğine ilişkin iddialar ise incelenen güçlü kaynaklarla doğrulanmış değil. Bu ülkeleri aynı ikili anlaşmazlığın tarafları arasında göstermek için yeterli kanıt bulunmuyor.