Kongo Demokratik Cumhuriyeti'ndeki Ebola salgını ülke tarihinin en ölümcülü oldu

Kongo Demokratik Cumhuriyeti'ndeki (DKC) Ebola salgını kritik bir eşiği aştı. 16 Ağustos'ta açıklanan hükümet verilerine göre doğrulanmış vaka sayısı 4.945'e, can kaybı ise 2.325'e yükseldi. Son 24 saatte 101 yeni enfeksiyon tespit edildi. Böylece mevcut salgın, ülkede 2018-2020 yılları arasında yaşanan ve 2.299 kişinin hayatını kaybettiği salgının ölüm bilançosunu geride bırakarak DKC tarihinin en ölümcül Ebola salgını oldu.

Salgın, Ituri eyaletinde Bundibugyo virüsü hastalığının laboratuvar testleriyle doğrulanmasının ardından 15 Mayıs'ta resmen ilan edildi. Salgın hızla değiştiği için farklı tarihlerde açıklanan vaka ve ölüm sayılarını aynı zaman dilimine aitmiş gibi karşılaştırmamak gerekiyor.

Bu salgını tehlikeli kılan ne?

Birleşmiş Milletler yetkilileri, salgını şimdiye kadar kaydedilen en hızlı büyüyen Ebola salgını olarak tanımlıyor. Bir BM değerlendirmesine göre salgın yaklaşık her 30 dakikada bir kişinin ölümüne yol açıyor. Bu ifade, virüsün yayılma hızının müdahale kapasitesini ne kadar zorladığını ortaya koyuyor.

Vaka ölüm oranı da belirgin biçimde yükseldi. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), 30 Temmuz itibarıyla DKC'de kaba vaka ölüm oranını yüzde 44 olarak kaydetti; daha sonraki raporlarda bu oran yaklaşık yüzde 46-47 seviyesinde verildi. Salgının ilk dönemlerinde ise oran yaklaşık yüzde 20 olarak bildiriliyordu.

Bu artış, virüsün mutlaka daha ölümcül hale geldiği anlamına gelmiyor. En önemli kaygılardan biri, hastaların etkili tedavi için çok geç tespit edilmesi ve bu süre içinde başkalarına virüs bulaştırabilmesi. Yeni enfeksiyonların yüzde 60-70'inin daha önce temaslı takibine alınmamış kişilerde tespit edildiği bildiriliyor. Bu durum, bulaş zincirlerinin hâlâ yeterince erken yakalanamadığını gösteriyor.

Salgının merkez üssü Ituri

Ituri eyaleti salgının ağırlık merkezini oluşturuyor. Ağustos ortasındaki bir değerlendirmeye göre vakaların yaklaşık yüzde 90'ı, ölümlerin ise yüzde 80'i Ituri'de kaydedildi. 13 Ağustos itibarıyla DKC'deki 140 sağlık bölgesinin 53'ünde, beş eyalet genelinde vaka bildirildi.

Coğrafya, müdahalenin başarısı açısından belirleyici. Uzak yerleşimlere ulaşmak zor; sağlık hizmetlerinin kırılganlığı ise test, izolasyon ve klinik tedaviye erişimi sınırlıyor. Silahlı çatışmalar ve güvenlik sorunları sağlık çalışanlarının güvenli biçimde seyahat etmesini engelleyebiliyor, tedarik yollarını aksatabiliyor ve temaslı takibinin eksik kalmasına yol açabiliyor. Eyaletler ve ülkeler arasındaki nüfus hareketliliği de ek bir risk oluşturuyor.

Bundibugyo virüsünde müdahale araçları sınırlı

Mevcut salgına, Ebola virüsünün Bundibugyo türü neden oluyor. Bu tür için şu anda onaylanmış bir aşı veya özgül tedavi bulunmuyor. DSÖ, aday aşı ve tedavilerin araştırıldığını belirtiyor; ancak lisanslı karşı önlemlerin bulunmaması, müdahale ekiplerini Zaire ebolavirüsünün neden olduğu salgınlara kıyasla daha dezavantajlı bırakıyor.

Bu nedenle erken tanı, destekleyici klinik bakım, enfeksiyon önleme ve kontrol önlemleri, temaslıların izlenmesi ve toplumların iş birliği özellikle önem taşıyor. Bulaşın durdurulması tek bir tıbbi müdahaleye dayandırılamıyor.

Müdahale için öncelikler neler?

BM, DKC ve komşu ülkelere yönelik önceki desteğe ek olarak Merkezi Acil Müdahale Fonu'ndan 30,5 milyon dolar daha serbest bıraktı. Kurum, güvenli cenaze ekiplerinin kapasitesinin iki katına çıkarılmasını ve tedavi kapasitesinin üç katına yükseltilmesini istiyor.

Operasyonel öncelikler şöyle sıralanıyor:

• gözetim, laboratuvar testleri ve hızlı vaka incelemelerini genişletmek;
• temaslıları belirtiler ortaya çıkmadan önce tespit edip izlemek;
• tedavi kapasitesini ve enfeksiyon önleme önlemlerini artırmak;
• virüsün nasıl yayıldığını aydınlatmak için genom dizilemeden yararlanmak;
• daha fazla saha epidemiyoloğu, klinisyen ve sağlık çalışanı görevlendirmek;
• izolasyon, tedavi ve güvenli cenaze uygulamalarının güven ve insan onuruyla yürütülebilmesi için toplumlarla birlikte çalışmak.

Finansman hayati önem taşıyor; ancak para tek başına erişim sorununu çözemez. Ekiplerin güvenli ulaşım, güvenilir tedarik, eğitimli personel, lojistik destek ve çatışmadan etkilenen topluluklarda kalıcı iş birliğine de ihtiyacı var.

Bölgesel riskte sınır ötesi takip öne çıkıyor

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), DKC ve Uganda'nın uzak bölgelerinde Bundibugyo virüsü hastalığına karşı müdahale yürütüldüğünü bildiriyor. CDC, ABD halkı ve yolcular için genel riski düşük değerlendiriyor. 12 Ağustos tarihli güncellemesine göre salgınla bağlantılı olarak ABD'de doğrulanmış vaka bulunmuyordu.

Bölge açısından öncelik ise sınır ötesi gözetimin sürdürülmesi. Etkilenen bölgeler arasındaki hareketlilik, enfeksiyonun nerede edinildiğini belirlemeyi zorlaştırabilir ve fark edilmemiş bulaş zincirlerinin devam etmesine neden olabilir.

Ebola müdahalesi diğer sağlık hizmetlerini gölgede bırakmamalı

Ebola operasyonlarını büyütmek zor bir insani denge yaratıyor. Sağlık çalışanları, ulaşım araçları, laboratuvarlar ve finansman sınırlı. Kaynakların aşırı ölçüde Ebola'ya yönlendirilmesi, sıtma tedavisi ve diğer ciddi hastalıklar için yürütülen rutin ve acil sağlık hizmetlerini zayıflatabilir.

Mevcut rakamların ortaya koyduğu temel ders yalnızca ölüm bilançosuyla sınırlı değil. Asıl sınav; enfeksiyonların daha erken tespit edilmesi, topluluklara güvenli biçimde ulaşılması, tedavi kapasitesinin artırılması ve aynı anda genel sağlık sisteminin ayakta tutulması. Bundan sonraki aşama, kısa süreli bir finansman artışından çok, sürdürülebilir uluslararası destek ve yerel topluluklarla etkili iş birliğine bağlı olacak.