Hindistan’dan Netanyahu’ya, Fox News’a: Sahte İran nükleer alıntısı nasıl yayıldı?

Bir X paylaşımı, birkaç saat içinde İran’ın nükleer silahlar konusunda resmî bir açıklaması gibi sunuldu. Ancak The New York Times’ın incelemesi, İran Devrim Muhafızları Ordusu komutanı Tuğgeneral Ahmed Vahidi’nin bu sözleri söylediğine dair hiçbir kanıt bulamadı. İran’ın nükleer silah geliştirdiğini gösteren bir kanıt da ortaya konmadı.

Anonim paylaşımdan başbakanlık konuşmasına

İddia, 5 Ağustos’ta Hindistan merkezli anonim bir X hesabında yayıldı. Başka bir Hindistan hesabı bu paylaşımı tekrarladı; ardından İsrail’deki sosyal medya hesapları sözde alıntıyı büyüttü. Bu hesaplardan “Mossad Commentary” adlı olanın İsrail istihbarat teşkilatı Mossad’la bilinen bir bağlantısı yoktu.

İsrail’deki Kanal 14, iddiayı İran’ın nükleer bomba geliştirdiğini ilk kez kamuoyu önünde kabul etmesi şeklinde aktardı. Saatler içinde Başbakan Binyamin Netanyahu, Kudüs’teki Herzl Dağı’nda yaptığı konuşmada sözde açıklamaya atıfta bulundu ve bunu İran’ın nükleer silah geliştirme arayışını sürdüreceğinin kanıtı olarak sundu.

İddianın inandırıcılığı yeni bir kanıttan değil, onu tekrarlayan kişi ve kuruluşların görünürlüğünden kaynaklandı. Paylaşım, gözden uzak bir hesaptan İsrail televizyonuna ve ulusal bir siyasi konuşmaya taşındı; ardından Netanyahu’nun oğlu Yair Netanyahu, ABD’nin Birleşmiş Milletler Büyükelçisi Mike Waltz, Senatör Rick Scott ve Fox News sunucusu Bill Hemmer aracılığıyla ABD’ye ulaştı.

ABD’de iddia çözüldü

Waltz, paylaşımını nedenini açıklamadan sildi. Fox News ise daha sonra alıntıyı “doğrulanmamış ve hatalı” olarak niteledi ve bunu yayımladığı için üzüntüsünü belirtti.

Netanyahu’nun sözcüsü, söz konusu alıntının başbakanın konuşmasına nasıl girdiğini açıklamadı. Bunun yerine Netanyahu’nun İran’ın nükleer programına ilişkin uzun süredir devam eden genel uyarılarını savundu. Ancak genel bir siyasi tutum, İranlı bir komutana atfedilen belirli bir sözün gerçekten söylendiğini kanıtlamıyor.

The Times’ın incelemesi, alıntıyı kimin oluşturduğunu belirleyemedi. Ayrıca İsrail hükümetinin yayılımı organize ettiğini de ortaya koymadı. Belgelenen tablo, iddianın kim tarafından başlatıldığını veya koordine edildiğini kanıtlayan bir operasyon değil; hesaplar, medya kuruluşları ve siyasetçiler arasında gerçekleşen bir büyütme zinciri.

Zamanlama neden dikkat çekti?

Sözde alıntı, Donald Trump’ın İran’a yönelik saldırıları durdurarak barış görüşmelerine alan açmasından üç gün sonra yayıldı. İran’ın nükleer silah geliştirme arayışını sürdüreceğine ilişkin bir açıklama, diplomasinin sonuç vermeyeceğini veya tehlikeli olduğunu savunanlar için güçlü bir argümana dönüşebilirdi. Bu nedenle araştırmacılar, iddianın görüşmeleri zayıflatmayı ya da müzakerelerin arasına “fitne sokmayı” amaçlamış olabileceğini değerlendirdi.

Bununla birlikte bu değerlendirme, iddianın olası siyasi etkisini tarif ediyor. Alıntıyı kimin ürettiğini veya arkasında hükümet yönlendirmesi bulunduğunu kanıtlamıyor.

“Anlatı aklama” nedir?

Doğrulama uzmanları olayı “anlatı aklama” (narrative laundering) olarak tanımladı. Bu süreçte yanlış veya yanıltıcı bir iddia önce belirsiz bir kaynaktan çıkar, başka bir hesap tarafından tekrarlanır ve daha sonra tanınmış medya kuruluşları, yetkililer ve siyasi figürler üzerinden görünürde meşruiyet kazanır. İddia geniş bir kitleye ulaştığında, kuşkulu ilk kaynağını fark etmek zorlaşır.

Vahidi’ye atfedilen söz, bu süreci yakından izledi:

1. Anonim bir hesap sözde açıklamayı paylaştı.
2. Başka bir hesap iddiayı tekrarladı.
3. İsrail’deki sosyal medya hesapları paylaşımı büyüttü.
4. Kanal 14 bunu önemli bir nükleer itiraf gibi sundu.
5. Netanyahu, alıntıyı konuşmasına taşıdı.
6. ABD’li yetkililer, milletvekilleri ve Fox News iddiayı tekrarladı veya gündeme aldı.
7. Waltz paylaşımını sildi; Fox News ise daha sonra geri adım attı.

Bu zincir, tekrarın bağımsız doğrulama anlamına gelmediğini gösteriyor. Her yeni paylaşım, özgün bir kanıt eklemese bile iddiayı daha inandırıcı gösterebiliyor.

İran’ın tepkisi

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, sahte paylaşıma tepki göstererek bunu “İslam Cumhuriyeti’ne yöneltilen yalan seli”nin bir örneği olarak nitelendirdi.

Bu açıklama, iddianın yanlışlığına yönelikti; ancak paylaşımın nasıl yayıldığına ilişkin her ayrıntıyı bağımsız biçimde doğrulamıyor. Eldeki en güçlü ve sınırlı sonuç şu: Alıntının doğrulanabilir bir birincil kaynağı yoktu, Vahidi tarafından söylendiği gösterilemedi ve iddia, çürütülmeden önce siyasi ve medya ağları boyunca geniş ölçekte yayıldı.

Asıl ders: İlk kaynağı sormak

İnceleme, İran’ın nükleer kapasitesinden çok, dayanağı olmayan bir iddianın ne kadar hızlı gerçek görünümü kazanabildiğini ortaya koydu. Anonim bir paylaşım; doğrulanmamış alıntı televizyon haberine, siyasi söyleme ve uluslararası bir haber başlığına dönüşene kadar farklı aktörlerce tekrarlandı.

Nükleer iddiaların kamuoyunu ve diplomatik kararları etkileyebildiği bir çatışma ortamında sorulması gereken ilk soru basit: Özgün kanıt nerede? Bu olayda Vahidi’nin söz konusu açıklamayı yaptığına veya İran’ın nükleer silahlara sahip olduğuna dair güvenilir bir kanıt bulunmadı.