İzlanda'nın 29 Ağustos referandumu: AB üyeliği mi, müzakere mi?

29 Ağustos 2026'da İzlanda'da sandığa gidecek seçmenlere sorulacak soru, ülkenin hemen Avrupa Birliği'ne katılıp katılmayacağı değil. Oylamanın konusu, İzlanda'nın AB üyelik müzakerelerine yeniden başlayıp başlamaması. Referandumun sonucu hukuken bağlayıcı değil, danışma niteliğinde.

“Evet” çıkarsa 2013'te dondurulan müzakereler yeniden açılacak. Ancak süreç sonunda ortaya çıkacak üyelik anlaşması otomatik olarak yürürlüğe girmeyecek; anlaşma ayrıca halkoyuna sunulacak. “Hayır” sonucu ise mevcut hükümetin planına göre müzakerelerin yeniden başlatılması girişimini sona erdirecek.

İlk başvuru neden yapılmıştı, süreç neden durdu?

İzlanda AB'ye 2009'da, ülkenin bankacılık sisteminin çöküşünün hemen ardından başvurdu. O dönemde AB üyeliği ve ileride avroya geçme ihtimali, ekonomik istikrar sağlayabilecek bir seçenek olarak görülüyordu.

Ancak 2013'te seçilen merkez sağ ve AB üyeliğine kuşkuyla yaklaşan hükümet, müzakereleri askıya aldı. Bu kararın arkasında AB üyeliğine ve avro bölgesine yönelik kamuoyu ilgisinin azalması da vardı. Görüşmeler durduğunda 27 müzakere faslı açılmış, 11 fasıl geçici olarak kapatılmıştı.

En zor başlıklar ise masada kalmıştı. Tarım faslı hiç açılmadı; balıkçılık faslı da tarama raporu tamamlanıp esas görüşmeler başlamadan tıkandı. İzlanda'nın balık stokları üzerindeki denetimi, tarım sektörünü koruma politikaları, ekonomik karar alma serbestisi ve AB kurallarını benimseme zorunluluğu, egemenlik tartışmasının temel unsurlarıydı.

Konu neden yeniden gündemde?

İzlanda'nın içinde bulunduğu jeopolitik ortam son yıllarda belirgin biçimde değişti. Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşı, Arktik ve Kuzey Atlantik'te artan rekabet ve ABD'nin güvenilirliğine ilişkin belirsizlikler, Avrupa'yla daha yakın siyasi bağ kurulmasını savunanların elini güçlendirdi.

Grönland tartışması da bu tabloyu daha görünür hale getirdi. ABD'nin Danimarka'ya bağlı stratejik bölge Grönland üzerindeki baskısı ve söylemleri, Grönland-İzlanda-Birleşik Krallık hattının ve genel olarak Kuzey Atlantik güvenlik alanının kırılganlığını gündeme taşıdı. İzlanda hâlihazırda NATO üyesi. AB üyeliğini destekleyenler, NATO'nun güvenlik rolüne ek olarak Birlik üyeliğinin ülkeye siyasi ve ekonomik ağırlık kazandıracağını savunuyor. Karşı çıkanlarsa asıl güvenlik garantisinin AB değil NATO olduğunu söylüyor.

Buna rağmen kampanyanın belirleyici başlıkları yalnızca jeopolitik değil. Balıkçılık, fiyatlar, para biriminin istikrarı ve ulusal egemenlik, İzlandalı seçmenler açısından daha doğrudan kaygılar olmaya devam ediyor.

Kamuoyu yoklamaları ne söylüyor?

Anketler, müzakerelerin yeniden başlatılması konusunda referandum yapılmasına ve olası bir anlaşmanın şartlarının öğrenilmesine verilen desteğin, AB üyeliğine verilen destekten daha yüksek olabileceğine işaret ediyor. Avrupa Parlamentosu'nun güncel değerlendirmesinde de müzakereleri başlatma referandumuna çoğunluk desteği bulunduğu, ancak üyelik konusunda kamuoyunun bölünmüş kaldığı belirtiliyor.

Bu ayrım önemli: Bir seçmen, “Müzakereler yeniden başlasın” anlamında “evet” diyebilir; bu, mutlaka “İzlanda AB'ye katılsın” demek değildir. İkinci referandum taahhüdü de seçmene, soyut bir üyelik tercihi yerine balıkçılık, tarım, para birimi ve mali katkılar gibi somut şartları değerlendirme imkânı verecek bir güvence olarak sunuluyor.

Mevcut verilerin en temkinli yorumu, yarışın gerçekten başa baş olduğu ve İzlanda'da kesinleşmiş bir AB yanlısı dönüş yaşanmadığı yönünde. Sorunun nasıl formüle edildiğine ve kararsız seçmenlerin hesaba katılıp katılmadığına göre oranlar değişiyor; mevcut anket özetleri tek bir kesin yüzde vermek için yeterli değil.

İzlanda bugün AB'den ne alıyor, üyelik ne ekler?

İzlanda, Avrupa Ekonomik Alanı (AEA) sayesinde AB'nin tek pazarının büyük bölümüne zaten katılıyor ve serbest dolaşım kuralları da dahil olmak üzere ilgili AB mevzuatının önemli bir kısmını uyguluyor. Ayrıca Schengen bölgesinin parçası olduğu için Schengen ülkeleriyle pasaportsuz seyahat imkânına sahip.

Ancak AEA; AB'nin ortak tarım ve balıkçılık politikalarını kapsamıyor. İzlanda ayrıca AB gümrük birliğinin ve ortak ticaret politikasının parçası değil; Avrupa Parlamentosu'na milletvekili seçmiyor, bir AB komiseri atamıyor ve AB yasalarının hazırlanmasında resmî oy hakkı bulunmuyor. Bu nedenle tek pazara katılımı geniş olsa da AEA üyeliği, AB üyeliğiyle aynı siyasi konumu sağlamıyor.

Tam üyelik normal olarak İzlanda'ya AB kurumlarında temsil ve oy hakkı kazandırır. Buna karşılık ülke AB bütçesine katkıda bulunur, ortak dış ticaret politikasına dahil olur ve Ortak Tarım Politikası ile Ortak Balıkçılık Politikası'nı uygulamak durumunda kalır.

Müzakereleri yeniden başlatma lehindeki görüşler

Destekleyenlere göre İzlanda, AEA üzerinden çok sayıda AB kuralını doğrudan karar mekanizmasında oy kullanmadan uyguluyor. Üyelik, “kural alan” konumundan çıkıp bu kuralların şekillendirildiği kurumlarda temsil ve nüfuz elde etme fırsatı sunabilir.

AB üyeliği savunucuları ayrıca Kuzey Atlantik'teki güvenlik belirsizlikleri karşısında daha geniş bir siyasi çatıya ve daha öngörülebilir bir ekonomik çerçeveye ihtiyaç olduğunu düşünüyor. Müzakerelerin, İzlanda ekonomisinin kendine özgü yapısı için özel veya geçiş düzenlemeleri arama fırsatı sağlayabileceğini belirtiyorlar.

Bu görüşe göre asıl şartlar ancak müzakere masasında görülebilir. Balıkçılık, tarım, para birimi ve bütçeye yapılacak katkı gibi başlıklarda ne elde edilebileceği bilinmeden kesin bir üyelik kararı vermek mümkün değil.

Karşı çıkanların temel itirazları

Muhalifler, İzlanda'nın üyelik bedelini ödemeden üyeliğin en önemli ticari avantajı olan tek pazara zaten eriştiğini savunuyor. AB bütçesine net katkı yapmaktan, düzenlemeler ve ekonomi politikası üzerindeki hareket alanının daralmasından endişe ediyorlar.

Bir başka itiraz, AB'nin ortak dış ticaret politikası nedeniyle İzlanda'nın kendi ticaret anlaşmalarını bağımsız biçimde müzakere etme özgürlüğünü kaybedecek olması. Çiftçiler ise AB ülkelerinden gelecek tarım ürünleriyle rekabetin artmasından ve yerli koruma mekanizmaları üzerindeki baskıdan çekiniyor. Tarım faslının ilk süreçte hiç açılmamasının nedenlerinden biri de bu hassasiyet.

En güçlü itiraz balıkçılık konusunda. Balık stokları İzlanda için hem ekonomik hem de ulusal kimlikle bağlantılı bir değer taşıyor. Eleştirmenler, Ortak Balıkçılık Politikası'na katılımın kota belirleme ve deniz kaynaklarına erişim düzenlemelerini İzlanda'nın ulusal denetiminden çıkarıp AB çerçevesine taşıyabileceğini düşünüyor.

Uskumru neden sembol haline geldi?

Uskumru, bu risk tartışmasının kısa adı haline geldi. Balık stoklarının dağılımındaki değişiklikler ve bunun yol açtığı kota anlaşmazlıkları, önceki müzakere sürecinde uskumruyu AB-İzlanda ilişkilerinin en tartışmalı başlıklarından biri yaptı.

Karşı çıkanlar, AB ülkelerinden teknelerin İzlanda sularına erişim kazanmasından ve ülkenin kendi belirlediği av paylarının Ortak Balıkçılık Politikası tarafından sınırlandırılmasından korkuyor. Destekleyenler ise üyelik görüşmelerinde geçiş dönemi veya İzlanda'ya özgü korumalar müzakere edilebileceğini söylüyor. Ancak bu, şu aşamada bir hedef; garanti edilmiş bir sonuç değil.

İzlanda Dışişleri Bakanı Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, hükümetin kırmızı çizgisini açıkça ortaya koyarak herhangi bir anlaşmada “tüm balıkçılık üzerinde egemen kontrol” talep edeceklerini söyledi.

Hükümetin ve Brüksel'in yaklaşımı

İzlanda hükümeti referandumu iki aşamalı bir demokratik süreç olarak çerçeveliyor: Önce müzakereler için yetki alınacak, ardından ortaya çıkacak nihai üyelik anlaşması halka sunulacak.

AB yanlısı İzlandalı siyasetçiler “evet” oyunun geri dönülmez bir üyelik kararı olmadığını vurguluyor. Kuşkucular ise görüşmeleri yeniden başlatmanın siyasi bir ivme yaratacağını ve ülkenin temel çıkarlarını pazarlık konusu haline getireceğini savunuyor.

AB'nin genişlemeden sorumlu komiseri Marta Kos, balıkçılık konusunda üyelik müzakereleri sırasında “yaratıcı çözümler” bulunabileceğini söyledi; ancak İzlanda'nın talepleri için müzakereler başlamadan önce bir güvence vermedi.

Brüksel kamuoyu önünde temkinli davranarak sürece müdahale ediyor görüntüsü vermekten kaçınıyor. Bununla birlikte AB yetkilileri, İzlanda'dan çıkacak olumlu bir sonucun, başka ülkelerde genişleme süreci zorlanırken Birlik için değerli bir başarı hikâyesi oluşturabileceğini düşünüyor.

Sonuç olarak 29 Ağustos oylaması, İzlanda'nın AB'ye katılıp katılmayacağını belirlemeyecek. Seçmenler daha sınırlı ama siyasi açıdan kritik bir soruya yanıt verecek: Üyeliğin şartları gerçekten müzakere edilmeye değer mi? Balıkçılık ve egemenlik, bu sorunun yanıtını belirleyecek en güçlü başlıklar olmaya devam ediyor.