ABD'den Müttefiklere Yapay Zeka Ültimatomu: Ya Bizimle Ya Çin'le

Yaptırım ne? — Çin'in Dünya Yapay Zeka İşbirliği Örgütü'ne (World Artificial Intelligence Cooperation Organisation - WAICO) katılmak, Pax Silica'dan ihraçla sonuçlanacak. Bu, yapay zeka modelleri, yarı iletkenler ve kritik mineral tedarik zincirlerine yönelik işbirliği çerçevelerine erişimin kaybedilmesi anlamına geliyor.

Tetikleyici neydi? — Ültimatom, Çin'in 16 Temmuz 2026'da Şanghay'da aralarında Rusya, Brezilya ve Kazakistan'ın da bulunduğu 29 kurucu üyeyle WAICO'yu başlatmasının ardından geldi. Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, WAICO'yu Pax Silica'ya rakip olarak konumlandırarak, açık ağırlıklı (open-weight) yapay zeka modeli geliştirilmesini ve Küresel Güney için yapay zeka erişimini teşvik etti.

Geniş rekabetin boyutları

Aralık 2025'te ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Jacob Helberg tarafından başlatılan Pax Silica, Dışişleri Bakanlığı'nın yapay zeka ve yarı iletken tedarik zincirlerini (kritik minerallerden ileri imalat ve yapay zeka altyapısına kadar) güvence altına alırken Çin'e olan bağımlılığı azaltmayı amaçlayan amiral gemisi girişimidir. Buna karşılık WAICO, gelişmekte olan ülkelere yönelik, yapay zeka teknolojisinin ve açık ağırlıklı modellerin paylaşımına vurgu yapan, Çin liderliğinde bir hükümetlerarası kuruluş olarak konumlanıyor.

Kazakistan, aynı anda hem Pax Silica'ya imza atmış, hem WAICO'nun kurucu üyesi hem de yapay zeka tedarik zinciri için hayati öneme sahip kritik minerallerin kaynağı olması nedeniyle odak noktası haline geldi. Bu durum, Kazakistan'ı ABD'nin taraf seçme talebinin doğrudan bir test vakası yapıyor. Bilinen hiçbir ülkenin çifte üyeliği bulunmuyor.

Taslak mektup, Washington'un yapay zeka işbirliğini, çifte uyumun kabul edilemez olduğu sıfır toplamlı bir rekabet olarak gördüğünü gösteriyor. Küresel Güney'deki ülkeler için bu seçim, her iki süper gücün de yapay zekanın geleceğini şekillendirmek için yarıştığı bir ortamda önemli ekonomik ve jeopolitik sonuçlar doğurabilir.