İran'da Üçlü Kriz: Liderlik Boşluğu, Ekonomik Abluka ve Hürmüz Çıkmazı

Perde arkasında güç devşirme: Kamuoyundaki birlik söyleminin aksine, Devrim Muhafızları savaş yetkilerini fiilen ele geçirmiş durumda. Dini liderin rolü “onaylama değil, onaylama” noktasına indi; güvenlik liderleri artık savaş stratejisini ve operasyonlarını dikte ediyor . Ağustos 2026’da Hamaney’in, İran silahlı kuvvetlerinin genelkurmay başkanı da dahil olmak üzere üst düzey askeri liderlikte değişiklikler yapmaya başladığı bildirildi. Analistler, bu hamlenin mevcut güç yapılarını zayıflatırken yeni lidere bağlı bir kadro oluşturma amacı taşıdığını belirtiyor .

Görünmezlik sorunu: Hamaney’in Ağustos 2026 başı itibarıyla beş aydır resmi bir etkinliğe katılmamış olması, sağlık durumu ve nerede olduğu konusunda spekülasyonları beraberinde getirdi . Sertlik yanlıları, çöken bir ateşkesin ardından üst düzey yetkilileri “darbe” planlamakla suçluyor . Devrim Muhafızları, Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan’ın yönetimiyle açıkça çatışıyor ve hiçbir hizip, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması gibi hayati bir anlaşmanın sorumluluğunu üstlenemiyor . Pezeşkiyan bile 6 Ağustos 2026’da Hamaney’le “iletişim kurmanın çok zor olduğunu” itiraf etti .

Sonuç olarak, İran’da bir iktidar boşluğu var. Güç en az dört kola ayrılmış durumda: teoride nihai onay Hamaney’de, askeri ve güvenlik kontrolü Devrim Muhafızları’nda, sivil otorite ise cumhurbaşkanlığında .

Ekonomik Baskılar: ABD Ablukası, Yaptırımlar ve Hürmüz’ün Kapanması

İran’ın karşı karşıya olduğu ekonomik baskı son derece ağır ve çok katmanlı. ABD’nin deniz ablukası, yenilenen yaptırımlar ve İran’ın kendi eliyle kapattığı Hürmüz Boğazı birleşince içinden çıkılmaz bir kriz ortaya çıktı.

Hürmüz Boğazı fiilen kapalı. İran güçleri 4 Mart 2026’da Boğazı “kapalı” ilan etti . 2025’te dünyadaki ham petrol ve petrol ürünleri ticaretinin yaklaşık yüzde 25’i ve sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) yaklaşık yüzde 19’u bu boğazdan geçiyordu . Ağustos 2026 başında IMF PortWatch verilerine göre, boğazdan günde ortalama sadece 4 gemi geçiyordu. 2025’in aynı haftasında bu sayı günde yaklaşık 90’dı. Bu, yaklaşık yüzde 96’lık bir düşüş anlamına geliyor .

ABD ablukası etkisini gösteriyor. ABD, İran limanlarını hedef alan bir deniz ablukası uyguluyor. 10 Ağustos 2026 itibarıyla 55 ticari geminin rotası İran limanlarından uzaklaştırıldı . ABD Hazine Bakanlığı, İran’ın boğazdan geçen gemilerden gelir elde etme planını hedef alan yaptırımlar açıkladı. İran’ın kullandığı sigorta ve deniz hizmet şirketleri yaptırım listesine alındı . ABD, İran petrolünü satın alan ülkelere ikincil yaptırım uygulayabileceği uyarısı yaparak deniz ticaretini tamamen durdurmayı hedefliyor .

İçeriden çöküş uyarıları. İranlı yetkililer özel olarak, ablukanın ekonomik bir çöküşe yol açmasından endişe ettiklerini ifade etti . Devlet medyası, krizlerin birleşmesiyle “çökmekte olan bir iç ekonomiden” bahsetti . Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan’ın tarifine göre ekonomi, İran’ın “en önemli savaş alanıdır” . Temmuz 2026’da İran, ABD ablukasına yanıt olarak Orta Doğu’daki tüm enerji ihracatını durdurma tehdidinde bulundu .

Şartlı diplomasi, sonuçsuz kalıyor. İran Ulusal Yüksek Güvenlik Konseyi, herhangi bir anlaşma için ABD’nin öncelikle deniz ablukasını kaldırması, yaptırımları sonlandırması, bölgeden askerlerini çekmesi, savaş tazminatı ödemesi, İran varlıklarını serbest bırakması ve tehditlerine son vermesi gerektiğini söyledi . ABD bu şartları kabul etmedi ve anlaşmazlık sürüyor.

Pezeşkiyan’ın Stratejisi: Ekonomik Savaş, Bölgesel İşbirliği ve Onurlu Diplomasi

Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, iç ekonomiyi güçlendirme, bölgesel işbirliğini genişletme ve şartlı diplomasi üzerine kurulu çok ayaklı bir strateji izliyor. Ancak bu strateji, Devrim Muhafızları’nın savaş politikasındaki hakimiyeti ve Hamaney’in erişilmezliği nedeniyle ciddi bir kısıtlama altında.

Ana savaş alanı ekonomi. Pezeşkiyan, ekonomiyi açıkça “ana savaş alanı” olarak tanımladı ve özel sektörü savunma stratejisinin ön saflarına koyarak ekonominin büyük bir dönüşüm geçirmesi çağrısı yaptı . Adalet, ulusal birlik ve koordineli yönetimin dış baskıyı aşmak için şart olduğunu vurguladı .

Altyapıyı güçlendirme. Pezeşkiyan yönetimi, yaptırımların etkisini azaltmak için bölgesel işbirliğini genişletiyor, iç altyapıyı güçlendiriyor ve demiryolu gelişimini hızlandırıyor . Bankacılık sınırlamaları nedeniyle para transferlerinin zorlaştığına, ancak takas ticaretinin ticaretin devamı için bir alternatif haline geldiğine dikkat çekti .

Onurlu diplomasi ve savunma. Pezeşkiyan, dış güçlerin baskılarına boyun eğmeyeceklerini ancak ulusal çıkarları korumak ve çatışma riskini azaltmak için “onurlu” bir diyalog ve müzakereye bağlı olduklarını söyledi . Diplomasinin, ülkenin savunma yeteneklerinin yanında sürdürülmesi gerektiğini savundu .

En büyük engel. Pezeşkiyan’ın stratejisi, liderlik boşluğu ve Devrim Muhafızları’nın savaş kararlarındaki fiili yetkisi nedeniyle baltalanıyor . Hamaney’e erişim imkansıza yakınken, hiçbir hizip Hürmüz gibi bir anlaşmanın sorumluluğunu üstlenemiyor . Pezeşkiyan’ın “onunla şu anda iletişim kurmak çok zor, ancak onun varlığı devam edebilmemiz için bizim için çok büyük bir güç kaynağı” sözleri, içinde bulunduğu çelişkiyi özetliyor .

Sırada Ne Var?

İran liderlik krizinin kısa vadede çözülmesi beklenmiyor. Hamaney’in perde arkasında güç toplama çabası uzun vadede işe yarayabilir, ancak şimdilik ülkenin en kritik ekonomik meselesi olan Hürmüz Boğazı konusunda karar alma mekanizmasını felç etti. Devrim Muhafızları’nın hakimiyeti, bir anlaşmaya varılsa bile bunun kalıcı olmayabileceği anlamına geliyor. Pezeşkiyan’ın ekonomik stratejisi kağıt üzerinde tutarlı görünse de, boğaz trafiğindeki yüzde 96’lık düşüş ve iktidarın kendi içindeki anlaşmazlık karşısında kalıcı bir çözüm sunamıyor.

İran şu anda iki paralel savaş yürütüyor: biri ABD ile Hürmüz Boğazı üzerinde, diğeri ise kendi liderleri arasında gerçek gücün kimde olduğu üzerine.