Akaryakıt fiyatları neden düşmüyor? Asıl sorun petrol değil, rafineri kapasitesi

ABD’de de rafineri kapasitesi geriliyor. ABD Enerji Bilgi İdaresi’ne (EIA) göre 1 Ocak 2026 itibarıyla ülkedeki kullanılabilir atmosferik damıtma kapasitesi 18,2 milyon varil/gün oldu. Bu, bir yıl öncesine göre 250 bin varil/günden fazla, yani yaklaşık yüzde 1’lik düşüş anlamına geliyor . EIA’nın yıllık Rafineri Kapasite Raporu’nda kullanılabilir rafineri sayısı da 2025’teki 132’den 130’a geriledi. LyondellBasell’in Houston’daki, Phillips 66’nın ise Los Angeles’taki rafineri faaliyetlerini sonlandırması bu düşüşte etkili oldu .

Batılı büyük petrol şirketleri de uzun vadede rafineri faaliyetlerini küçülttü. BP, Chevron, ExxonMobil, Shell ve TotalEnergies’in toplam rafineri hacmi 2005’te günlük 16,4 milyon varilden 2025’te 10,4 milyon varile indi. Reuters Open Interest hesaplamalarına göre bu yüzde 37’lik düşüş, söz konusu şirketlerin küresel rafineri kapasitesindeki payını yaklaşık yüzde 22’den yüzde 13’e düşürdü . Böylece piyasa, yeni bir şoku karşılayabilecek yedek kapasiteden büyük ölçüde mahrum kaldı.

Petrol şirketleri ne söylüyor?

ExxonMobil: “Kısıt noktası rafineri”

ExxonMobil CEO’su Darren Woods, küresel talebe kıyasla erişilebilir rafineri kapasitesinin kendi kariyerinde gördüğü en düşük seviyede olduğunu söyledi: “Tüm bu arz kapasitesi devre dışıyken, açıkçası şimdiye kadar gördüğümden çok daha düşük bir kullanılabilir kapasiteyle karşı karşıyayız” .

Woods, ham petrol fiyatlarıyla yakıt fiyatları arasındaki ayrışmanın daha kalıcı hâle geldiğini ve rafineri sorunlarının “bir süre daha” devam edeceğini belirtti . ExxonMobil ikinci çeyrekte rekor düzeyde motorin üretmiş olsa da küresel rafineri kapasitesinin yaklaşık yüzde 10’unun fiilen kullanım dışı kaldığı uyarısını yaptı . Şirketin Finans Direktörü Neil Hansen ise enerji sistemindeki temel darboğazın rafineri aşaması olduğunu açıkça ifade etti: “Enerji sistemindeki kısıtın en sancılı noktası rafineri” .

Chevron: Piyasadaki tamponlar tükeniyor

Chevron CEO’su Mike Wirth, akaryakıt ürünleri fiyatlarında üçüncü çeyrek boyunca ve belki daha sonrasında yukarı yönlü baskı beklediklerini söyledi. Wirth’e göre motorin ve kalorifer yakıtı gibi damıtılmış ürünlere yönelik talebin uzun vadede belirgin biçimde gerilemesi beklenmiyor .

Chevron’un ABD’deki rafinerileri 1 milyon varil/günün üzerinde, rekor seviyelerde çalıştı. Buna rağmen şirket, enerji piyasasındaki “stres” nedeniyle yüksek yakıt marjlarının sürebileceğini belirtti . Wirth, piyasadaki güvenlik tamponlarının giderek eridiğini vurguladı: “Tamponlar ve darbe emiciler sürekli tüketiliyor; piyasanın bu dengesizliği absorbe etme kapasitesi bugün başladığımız noktaya kıyasla dramatik biçimde azaldı” .

Shell: Jet yakıtından sonra sıra motorin ve benzinde olabilir

Shell de ham petrolün hangi fiyattan işlem gördüğünden bağımsız olarak pompa fiyatlarının yüksek kalabileceği uyarısına katıldı . Shell CEO’su Wael Sawan, jet yakıtı arzındaki daralmanın önce motorine, ardından benzine yansıyabileceğini söyledi: “Jet yakıtı şimdiden etkileniyor. Sırada motorin var; onun ardından da benzin gelecek” .

Shell, ikinci çeyrekte rafinerilerini resmi kapasitesinin yüzde 102’sinde çalıştırdı. Şirket böylece artan fiyatlardan yararlanmak için daha fazla jet yakıtı ve motorin üretmeye çalıştı; ancak bu seviyeler yeni bir kesintiyi karşılayacak neredeyse hiç alan bırakmıyor . Shell, fiyat sinyallerine yanıt olarak jet yakıtı üretimini yaklaşık yüzde 20 artırdı. Fakat rafinerilerin ürün dağılımını jet yakıtına kaydırması, benzin ve motorin üretiminin baskı altında kalmasına yol açabiliyor .

Diamondback Energy: Sorun kuyuda değil, rafineri çıkışında

Ağırlıklı olarak kaya petrolü üreten Diamondback Energy, 2025’in dördüncü çeyreğinde petrol üretimi için aldığı ortalama fiyatın önceki çeyrekteki 64,60 dolardan 58 dolara gerilediğini bildirdi. Şirket, düşüşte arz fazlası endişelerinin etkili olduğunu belirtti .

Bu tablo, rafineri darboğazının neden farklı bir sorun olduğunu gösteriyor: Ham petrol üreticisi daha düşük fiyatla karşılaşabilirken, rafineri kapasitesi yetersiz olduğu için işlenmiş yakıtlar pahalı kalabiliyor. Başka bir ifadeyle baskı kuyubaşında değil, rafineri çıkışında yoğunlaşıyor.

Yakıt stoklarındaki tampon da tükeniyor

Önemli bölgelerde benzin ve motorin stokları birkaç yılın en düşük seviyelerine yakın seyrediyor . Stoklar düştükçe piyasa, arz kesintilerine karşı daha kırılgan hâle geliyor. Ham petrol fiyatı gerilese bile rafineri aşamasındaki darboğaz devam ettiği için pompa fiyatları aynı hızla düşmüyor.

Sparta Commodities analisti Neil Crosby durumu şöyle özetledi: “Bütün bunlarla başa çıkabilecek kadar rafineri kapasitesi artık küresel ölçekte mevcut değil” .

Rafinerilerin çalışma oranı da sınırlarına dayanmış durumda. ABD rafinerileri ikinci çeyrekte kullanılabilir kapasitenin yüzde 95 ila 97’si arasında çalıştı. Shell’in yüzde 102’ye ulaşması, üretimi artırmak için geriye çok az alan kaldığını gösteriyor . EIA, temmuz ayının sonlarında ABD rafinerilerinin kullanılabilir kapasitenin yaklaşık yüzde 97’sinde faaliyet gösterdiğini bildirdi .

Ekonomi analistlerinden gelen kanıtlar

Avrupa Merkez Bankası: Rafineri marjları fiyatları yukarı çekiyor

Avrupa Merkez Bankası’nın 31 Temmuz tarihli blog yazısına göre, rekor seviyelere yaklaşan rafineri marjları avro bölgesindeki yakıt fiyatlarındaki yükselişe önemli katkı yaptı .

Dizel için rafineri marjlarının perakende fiyata etkisi İran savaşı öncesinde litre başına 0,10 avro iken, temmuzun ilk üç haftasında 0,35 avroya çıktı. Benzinde ise bu katkı şubat ayında litre başına 0,04 avrodan temmuzda 0,23 avroya yükseldi . ECB, gerilemeden önce ağustos ayında marjların bir süre daha artabileceği uyarısında bulundu.

TD Economics: Enerji artışı enflasyona yansıyor

TD Economics’in Nisan 2026 tarihli “Dollars & Sense” raporuna göre, benzin ve motorin fiyatları şubat sonundan bu yana sırasıyla yüzde 38 ve yüzde 43 arttı. Kurum, yükselişin arkasındaki başlıca etkenlerden birinin rafineri darboğazı olduğunu belirtti .

TD Economics ayrıca motorin fiyatlarında yüzde 30’luk artış ve jet yakıtı kıtlığının tüketici fiyatlarına yansıdığını bildirdi. Kurumun tahminine göre petrol arzındaki şok, 2026’da ABD’de tüketici enflasyonunu ortalama yüzde 3,6’ya, Kanada’da ise yüzde 2,7’ye taşıyabilir .

TD’nin temel senaryosu, ham petrol fiyatının 2026’nın ikinci çeyreğinde varil başına yaklaşık 96 dolar ortalamasından yıl sonunda kademeli olarak 80 dolara gerilemesini öngörüyor. Ancak bu tahmin, henüz gerçekleşmemiş bir gerilimi azaltma varsayımına dayanıyor .

Motorin ve benzin üzerindeki yapısal baskı

Motorin piyasası özellikle sıkışık. Bunun nedeni, orta distilat ürünleri üreten rafinerilerin savaş kaynaklı hasar ve kapasite kapanışlarından daha fazla etkilenmesi. Avrupa’da dizel rafineri marjı temmuz ayında varil başına 60 doların üzerine çıkarak rekor kırdı .

Avrupa düşük kükürtlü gaz yağı vadeli işlemlerinin ham petrole kıyasla primi de varil başına 74,66 dolara yükseldi. Bu prim, rafinerilerin ham petrolü motorine dönüştürürken elde ettiği marjı izleyen önemli göstergelerden biri .

Normalde ham petrol ucuzladığında benzin, motorin ve jet yakıtının da ucuzlaması beklenir. Ancak ExxonMobil ve Chevron, bu bağlantının rafineri zincirindeki kapasite kısıtı nedeniyle zayıfladığını açıkça belirtiyor . Küresel ham petrol işleme kapasitesinin yaklaşık yüzde 10’unun fiilen devre dışı olması, akaryakıt fiyatlarının ham petrolden bağımsız biçimde yüksek kalmasına yol açabiliyor .

Yakın zamanda çözüm beklenmiyor

Yeni bir rafineri inşa etmek yıllar alıyor. Mevcut tesisler ise zaten maksimuma yakın oranlarda çalışıyor ve savaş nedeniyle devre dışı kalan kapasitenin ne zaman geri döneceğine ilişkin yakın vadeli bir takvim bulunmuyor.

ExxonMobil CEO’su Darren Woods, sektörün bu açığı kapatmasının zaman alacağını söyledi: “Sektörün bu çukurdan çıkabilmesi biraz zaman alacak” .

Bu nedenle rafineri açığı en az birkaç çeyrek daha sürebilir. Rafineri marjlarının yüksek kalması, benzin ve motorin fiyatlarının da ham petrol fiyatındaki olası düşüşlere rağmen baskı altında kalması anlamına geliyor .