Uzay çöpleri artık her hafta Dünya’ya düşüyor; hukuk ise geride kalıyor

Köylüler çarpma sesini gök gürültüsünden bile daha yüksek olarak anlattı. Bölge sakini John Mukunuu, insanların “dünyanın sonunun geldiğini düşündüğünü” söyledi . Kenya Uzay Ajansı olayı başlangıçta “münferit bir olay” olarak nitelendirdi. Ancak Times araştırmasına göre, Dünya’ya kontrolsüz biçimde dönen büyük parçaların sayısı giderek artıyor .

Olayda yaralanan olmadı ve büyük bir hasar bildirilmedi. Yaklaşık 80 kilometre uzaklıktaki bir sismometre çarpma anını kaydetti; bu, bir uzay çöpü çarpışmasının sismik cihazla kaydedildiği bilinen ilk örnek olabilir . Araştırmacılar, benzer büyüklükte bir parçanın Nairobi gibi yoğun nüfuslu bir bölgeye düşmesi hâlinde ağır sonuçlar doğurabileceğini belirtti .

Yörüngedeki atık miktarı büyüyor

Dünya’nın yörüngesindeki tablo, tek tek düşen parçalardan çok daha büyük bir soruna işaret ediyor:

• Yörüngede 1 milimetreden büyük yaklaşık 140 milyon uzay çöpü parçası bulunduğu tahmin ediliyor .
• Starlink gibi büyük uydu takımyıldızlarının hızla büyümesiyle, günde dört adede kadar Starlink uydusu atmosfere yeniden giriyor. Diğer tahminler günlük oranı bir ila iki uydu olarak veriyor; takımyıldızın genişlemesiyle bu sayının günde beşe çıkabileceği öngörülüyor .
• ABD Uzay Kuvvetleri geçen yıl yaklaşık 820 yeniden giriş uyarısı yayımladı. On yıl önce bu sayı yaklaşık 110’du; artış, küresel fırlatmaların kabaca dört katına çıkmasıyla ilişkilendiriliyor .
• Alçak Dünya yörüngesinde yaklaşık 20 bin nesne izleniyor. Bunların yaklaşık 12 bini faal uydu; yaklaşık 8.500’ü Starlink’e ait. İzlenen nesnelerin neredeyse yarısı, yani yüzde 47’si, artık kontrol edilemeyen ve herhangi bir görev amacı taşımayan atıklardan oluşuyor .

Bu yoğunluk yalnızca yeni fırlatmaların sayısından kaynaklanmıyor. Arızalanan uydular, roket gövdeleri ve geçmiş uzay görevlerinden kalan parçalar da yörüngede birikiyor. Böylece uzay faaliyetleri arttıkça hem yörüngedeki çarpışma riski hem de atmosfere geri dönen parçaların sayısı yükseliyor.

Bir parçanın nereye düşeceğini bilmek neden bu kadar zor?

Yeniden atmosfere giren bir cismin düşüş rotası, son ana kadar kesin biçimde hesaplanamıyor. Atmosferin durumu, cismin yönelimi ve başka değişkenler, parçanın hangi noktaya ulaşacağını etkiliyor. Bu nedenle uyarılar çoğu zaman yerdeki toplulukların önlem almasına yetecek kadar erken veya kesin olmuyor .

Üstelik parçaların çoğu atmosferde yanıyor ya da okyanuslara düşüyor. Fakat fırlatma sayısı arttıkça, daha önce nadir görülen karaya düşme olayları da daha düzenli hâle geliyor . Florida’da bir evin uzay parçasıyla hasar görmesi, Çin’e ait bir uydunun Kanarya Adaları üzerinde parçalanması ve Avustralya sahillerine “uzay topları” olarak tanımlanan cisimlerin vurması, riskin teorik olmadığını gösteren örnekler arasında .

ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA), 2035 yılına kadar düşen uzay çöplerinin yılda 0,6 kişilik bir “can kaybı beklentisi” oluşturabileceğini hesaplıyor. Bu, ticari uydulardan kaynaklanan enkaz için federal modellerde ilk kez ölümcül risk projeksiyonu kullanılması anlamına geliyor .

Zarar oluşursa sorumlu kim?

Uluslararası uzay hukukunun temel metinlerinden biri olan 1972 tarihli Sorumluluk Sözleşmesi, uzay cisimlerinin yol açtığı hasarlardan fırlatan devletleri sorumlu tutuyor. Ancak bu düzenleme, fırlatmaların daha seyrek ve büyük ölçüde devletler tarafından yapıldığı bir dönemde hazırlandı. Günümüzdeki yoğun uydu trafiğini ve SpaceX gibi özel şirketlerin rolünü yeterince açık biçimde ele almıyor .

En çarpıcı boşluk şu: bugüne kadar hiçbir ülke, uzay çöpünün yol açtığı bir hasar nedeniyle başarıyla tazminat talep edemedi . Sorumluluğu ve kusuru kanıtlama yükü çok ağır. Gelişmekte olan ülkeler ise yeniden giriş uyarılarını izlemek, hasarı belgelemek, tazminat talebini uluslararası platformlara taşımak ve uzun hukuk süreçlerini yürütmek için çoğu zaman yeterli kaynağa sahip değil .

Mukuku’daki halka Kenya Uzay Ajansı’nın denetiminde bulunuyor. Ancak parçanın hangi fırlatmaya ait olduğu ve kimin sorumlu olduğu konusunda resmî bir kabul yapılmadı; olay için tazminat da ödenmedi . Bu durum, mevcut sistemin zarar gören topluluklara pratikte etkili bir başvuru yolu sunmadığını gösteriyor.

Masada hangi çözüm önerileri var?

Akademik çalışmalar, mevcut sorumluluk kurallarının uzay çöplerinin kaldırılması ve ortaya çıkan zararın paylaşılması için yeterince esnek olmadığını belirtiyor . Önerilerden biri, yörüngesinde uydusu bulunan her ülkenin uydu ağırlığıyla orantılı küçük bir yıllık ücret ödemesi. Bu kaynakla oluşturulacak uluslararası bir tazminat fonu, mağdurların kusuru kanıtlamasını gerektirmeden ödeme yapabilir ve özellikle gelişmekte olan ülkeleri koruyabilir .

Bir başka sorun da iklim değişikliğiyle bağlantılı olabilir. MIT araştırmacılarına göre atmosferdeki yüksek sera gazı seviyeleri, uyduları doğal olarak yörüngeden çıkaran “temizleme kuvvetini” zayıflatıyor. Bu kuvvetin azalması, yörüngede daha fazla çöp birikmesine yol açabilir .

Risk herkese ait, ancak bedel eşit dağılmıyor

Uzay çöpü dünyanın herhangi bir yerine düşebilir. Ancak gelişmekte olan ülkelerdeki kırılgan topluluklar, hem erken uyarı sistemlerine hem de uluslararası hukuk mekanizmalarına erişim bakımından daha dezavantajlı. Bu toplulukların sorumlulardan hesap sorma ve zararlarını telafi ettirme imkânı, teknik ve siyasi gücü yüksek ülkelere kıyasla daha sınırlı .

Mukuku’ya düşen halka bu nedenle yalnızca Kenya’daki bir köyün başından geçen sıra dışı bir olay değil. Yörüngeye gönderilen her yeni uydunun ve roketin, Dünya’da bir gün kimin kapısına düşebileceği belirsiz bir maliyet yaratabildiğini gösteren somut bir uyarı. Şimdilik yanıtlanmamış soru hâlâ aynı: Bir sonraki parça düştüğünde, zararı kim karşılayacak?