Kobalt zincirindeki uranyum: Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nde nükleer güvenlik açığı

Kobalt sevkiyatlarına karışan uranyum miktarı

Araştırmacılar, 2000-2024 arasında KDC’den kobalt hidroksiti sevkiyatlarına karışmış 2.000-5.000 ton doğal uranyumun ihraç edildiğini tahmin ediyor . Kobalt hidroksiti, cevherin ilk işlenmesiyle elde edilen ve rafinaj için yurt dışına gönderilebilen ara ürün niteliğinde.

Çalışmaya göre bu miktar, zenginleştirilmesi halinde yaklaşık 600-1.500 nükleer silah için fisil madde üretmeye veya standart bir hafif su nükleer reaktörünü 10-25 yıl boyunca beslemeye yetecek düzeyde .

Bununla birlikte araştırmacılar, uranyumun silah amacıyla kasıtlı olarak ihraç edildiğine dair bir kanıt bulunmadığını özellikle vurguluyor. Sorun, malzemenin büyük bölümünün beyan edilmemiş olması: Araştırmaya göre kamuya açıklanan ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (IAEA) güvence denetimleri altına alınan miktar toplamın yüzde 10’undan az .

Sevkiyatların büyük kısmının, dünya kobalt rafinerilerinin yaklaşık yüzde 95’ine ev sahipliği yapan Çin’e gittiği tahmin ediliyor .

Uranyumun kobaltla birlikte taşınmasının nedeni ne?

Ekip, uranyumun kobalt cevherlerinde doğal olarak birlikte bulunabilmesini ve ilk işleme aşamalarında tamamen ayrıştırılmamasını temel alıyor. Araştırmada KDC genelindeki mineral dağılımı ve jeokimya verileri, maden bazında ticaret kayıtları ve kobalt işleme süreçlerine ilişkin kimyasal modeller bir araya getirilerek uranyumun izlediği muhtemel yol haritalandı .

Çalışma, daha önce Manzuk tarafından Princeton’da Ekim 2025’te sunulan ve uranyum ile kobaltın cevherlerdeki birlikteliğini inceleyen araştırmanın devamı niteliğinde .

Maden atıklarında kalan uranyum çevre için de risk taşıyor

Araştırmacılar, ihraç edilmeyen 1.000-4.000 ton uranyumun maden atıklarına, yani cevher işlendikten sonra geriye kalan atık akışına karışmış olabileceğini belirtiyor . Bu uranyumun kimyasal olarak hareketli biçimlerde bulunması, yağmur suyu veya yeraltı suyu aracılığıyla çevreye taşınabileceği anlamına geliyor .

Bu durum radyoaktif tozun solunması, su kaynaklarının ve toprağın kirlenmesi gibi riskler yaratabilir. Madencilerin uzun süre düşük dozda radyasyona maruz kalması veya radyoaktif maddelerin ürettiği radon gazını soluması, kanser ve başka sağlık sorunları riskini artırabilir .

KDC yönetiminin, ülkeden çıkan kamyonlara radyasyon dedektörleri yerleştirmek için yurt dışından finansman aradığı bildiriliyor .

Küresel nükleer güvenlik açısından neden önemli?

Uranyum sevkiyatlarının IAEA’ya bildirilmemesi ve resmî nükleer muhasebeye dahil edilmemesi, malzemenin nihai kullanımına yönelik denetim boşluğu yaratıyor. Araştırmacılara göre bu tür bir malzeme, uygun gözetim olmadan sivil bir nükleer programa ya da askerî bir programa girebilir .

Bu bulgu, uranyumun mutlaka silah yapımında kullanıldığı anlamına gelmiyor. Ancak kayıt dışı kalan nükleer malzeme, uluslararası yayılmanın önlenmesi sistemi açısından önemli bir risk oluşturuyor.

Araştırmacıların önerileri

Çalışmanın yazarları sorunun ele alınması için şu adımları öneriyor :

• KDC madencilik sektöründe kapsamlı bir ulusal denetim yapılması ve uranyumun kobalt tedarik zincirinden ayrılmasına yönelik yeni kurallar getirilmesi.
• Kobalt hidroksiti sevkiyatlarının sistematik biçimde analiz edilmesi ve maden işçilerinin radyasyona maruziyetinin izlenmesi.
• Madenciliğin çevreye zarar vermeden yürütülmesini sağlamak üzere gözetim ve izleme mekanizmaları kurulması.
• Kobalt hidroksiti gibi işlenmemiş ara ürünler yerine kobaltın KDC içinde metal seviyesine kadar rafine edilmesi; böylece uranyum içerebilecek ara ürünlerin ülke dışına çıkmasının önlenmesi.
• İlk ve acil adım olarak uranyumun çıkarılması ile sevkiyatlarının daha doğru biçimde kayda geçirilmesi.

Philippe, üniversitenin açıklamasında, "Bulgularımıza dayanarak KDC’de madenciliğin kapsamlı bir ulusal denetimden geçirilmesi ve uranyumun kobalt tedarik zincirinden ayrılması için yeni kurallar getirilmesi gerektiğini düşünüyorum" dedi .

Araştırma, bilim insanlarının yanı sıra Lighthouse Reports ve Financial Times bünyesindeki araştırmacı gazetecileri de bir araya getiren ortak bir çalışmanın ürünü .