Hürmüz Boğazı’nda Gönüllü Ücret Dönemi mi Başlıyor? Umman, İran’a Yeni Plan Sundu

• İran’ın tutumu: Tahran, geçiş ücretlerinin zorunlu olmasında ısrar ediyor ve boğazın statüsünü tek başına belirleme hakkına sahip olduğunu savunuyor. ABD’nin desteklediği Savaş Çalışmaları Enstitüsü (ISW), İran’ın Umman’ın itirazlarına rağmen ‘yasadışı bir ücret tarifesi’ dayatmakta kararlı olduğunu bildirdi .
• Umman’ın tutumu: Maskat, gönüllü ödemelere dayalı, çok taraflı bir yönetim modelini savunuyor. Umman Dışişleri Bakanı Bedr el-Busaidi, ülkesinin ‘geçiş ücreti’ dayatılmasına karşı olduğunu açıkladı . Umman, BM Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) onayı olması koşuluyla, Asya’daki Malakka Boğazı’nda uygulanan sisteme benzer bir model öneriyor .
• ABD’nin karşı hamlesi: Trump yönetimi her türlü ücret sistemine kamuoyu önünde karşı çıkıyor. Ancak Trump, kendisi de ABD’nin boğazın ‘koruyucusu’ olmasını ve buradan geçen tüm mallardan %20 ücret alınmasını teklif ederek ortaya bir başka rekabetçi egemenlik iddiası koydu .

Abluka, Hava Saldırıları ve Trump’ın Sert Tehditleri

Tüm bu diplomatik manevralar, yoğun bir askeri çatışmanın gölgesinde yaşanıyor. ABD, İran’daki askeri hedeflere yönelik hava saldırılarını 11 gece üst üste sürdürdü. Saldırılarda İran’ın hava savunma sistemleri, kıyı gözetleme tesisleri ve füze rampaları hedef alındı .

Trump, 13 Temmuz’da İran denizciliğine yönelik deniz ablukasını yeniden yürürlüğe koydu ve boğazdan güvenli geçiş için %20 ücret alınmasını önerdi. Bu, ABD’nin daha önceki her türlü ücret sistemine karşı çıkan tutumunda önemli bir değişiklik anlamına geliyor .

ABD Başkanı, İran’ın boğazdaki gemileri hedef alması durumunda, köprüler ve elektrik santralleri dahil sivil altyapıyı vuracağı tehdidini savurdu . Bu tehditlerin ardından İran, ABD’nin nükleer tesislerine saldırmaması konusunda uyarıda bulunarak çatışmanın nükleer bir boyut kazanma riskine dikkat çekti .

Müzakere Masası ve Diplomatik Trafik

Tüm bu gerginliğe rağmen diplomatik kanallar açık kalmaya devam ediyor:

• BM’nin rolü: Avrupa ülkeleri, gönüllü ücret yapısına meşruiyet kazandırmak için BM Uluslararası Denizcilik Örgütü’nün (IMO) onayını gerektiren önerileri değerlendiriyor .
• Katar arabuluculuğu: Katar Başbakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman el-Thani, Haziran sonunda Maskat’ı ziyaret ederek İran, Irak ve Körfez ülkeleri arasında daha geniş katılımlı görüşmelerin zeminini hazırladı .
• Umman heyeti Tahran’da: ABD ve İran arasındaki saldırılar devam ederken, Umman heyeti 24-25 Temmuz’da Tahran’a giderek boğazın yönetim seçeneklerini görüştü. İran, bu görüşmelerde ‘güvenli geçiş için ortak ilkeler ve operasyonel çerçeveler’ üzerinde anlaşmaya varıldığını duyurdu .
• Süre daralıyor: ABD ile İran arasında Haziran ortasında imzalanan mutabakat zaptı (MoU), İran’ın ücret almaktan feragat ettiği 60 günlük bir müzakere süresi öngörüyordu. Bu süre büyük ölçüde doldu ve Trump, diplomatik bir çözüme varılamaması halinde saldırıların yeniden başlayacağı uyarısında bulundu .

Küresel Riskler ve Umman’ın Zor Denge Oyunu

Hürmüz Boğazı’ndaki bu krizin potansiyel sonuçları oldukça ağır:

1. Doğrudan savaş riski: Sürekli hava saldırıları ve karşılıklı saldırılar, ABD ile İran’ı fiili bir savaş durumuna soktu .
2. Altyapının hedef alınması: Trump’ın İran’ın köprülerini ve santrallerini vurma tehdidi, büyük bir tırmanışı tetikleyebilir ve İran’ın Körfez ülkelerine misilleme yapmasına yol açabilir .
3. Küresel enerji kesintisi: Dünya petrol arzının yaklaşık %20’si Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor. Yaşanan aksaklıklar petrol piyasalarını altüst ederken, rekabet halindeki ücret teklifleri, gemi sahipleri ve tüccarlar için belirsizlik yaratıyor .
4. Nükleer tırmanma riski: İran’ın nükleer tesislerine yönelik bir saldırı olasılığı, çatışmanın çok daha vahim bir boyuta ulaşma riskini beraberinde getiriyor .
5. Umman’ın ikilemi: ABD ile ittifakı ile İran ile işbirliği yapma gerekliliği arasında sıkışan Umman, tarihi denge oyununun en zor sınavlarından birini veriyor .