AB'den Satılamayan Giysi ve Ayakkabıların İmhasına Yasak: 2026'da Yürürlüğe Giren ESPR Kuralı

19 Temmuz 2026 itibarıyla Avrupa Birliği'nde önemli bir düzenleme yürürlüğe girdi: Büyük şirketlerin satılamayan giysileri, giysi aksesuarlarını ve ayakkabıları imha etmesi artık yasak . Bu yasak, Sürdürülebilir Ürünler için Ekotasarım Yönetmeliği (ESPR) (AB Tüzüğü 2024/1781) kapsamında yer alıyor ve merkezi nerede olursa olsun, bu ürünleri AB pazarına süren tüm işletmeleri kapsıyor .

Hangi Şirketler Etkileniyor?

Yasak, 19 Temmuz 2026'dan itibaren büyük işletmeler için geçerli. AB tanımına göre büyük işletme, 250'den fazla çalışanı ve yıllık cirosu 50 milyon Euro'yu aşan şirketlerdir . Orta ölçekli işletmeler (50-250 çalışan, cirosu 50 milyon Euro'ya kadar) için uyum tarihi 19 Temmuz 2030 . Küçük ve mikro işletmeler (50'den az çalışan, cirosu 10 milyon Euro veya altı) ise kalıcı olarak muaf tutuluyor .

Kural sektör ayrımı gözetmiyor: hızlı moda perakendecileri, lüks markalar, spor giyim şirketleri ve AB'ye giyim veya ayakkabı satan her firma bu kapsama giriyor . Kısacası, moda ve tekstil değer zincirindeki her büyük işletmenin bu kurallara uyması gerekiyor.

İstisnalar: İmhaya Ne Zaman İzin Var?

Yasak mutlak değil. ESPR'nin 25(5). Maddesi uyarınca Avrupa Komisyonu, 9 Şubat 2026'da kabul ettiği Yetkilendirme Tüzüğü (C(2026) 659) ile çok sınırlı ve gerekçeli durumlarda imhaya izin veriyor . Bu istisnalar şunları içeriyor:

• Sağlık, hijyen ve güvenlik nedenleri (örneğin, kirlenmiş veya tehlikeli ürünler)
• Geri döndürülemez fiziksel hasar (ürünleri kullanılamaz hale getiren durumlar)
• Güvenlik geri çağırmaları (piyasadan çekilen ürünler)
• Yeniden kullanılamayan, onarılamayan veya geri dönüştürülemeyen ürünler (döngüsel bir alternatif olmadığında)

İstisnadan yararlanan şirketler, gerekçelerini belgelemek ve yıllık raporlarına eklemek zorunda.

Zorunlu Kamu Raporlaması

İmha yasağının ötesinde, ESPR bir açıklama yükümlülüğü getiriyor. 24. Madde uyarınca, satılamayan tüketici ürünlerini atan her ekonomik işletme, her yıl web sitesinde kamuya açık olarak şu bilgileri yayınlamak zorunda :

• Atılan satılamayan ürünlerin sayısı ve ağırlığı
• Atılma nedenleri
• Uygulanan atık işleme yöntemi (örneğin, yakma, depolama)

Büyük şirketler, ESPR'nin yürürlüğe girdiği 18 Temmuz 2024 tarihinden sonraki ilk tam mali yıl için raporlama yapmak zorundaydı. Bu, 2025 mali yılını kapsayan ilk raporlarının 2026 yılında sunulması gerektiği anlamına geliyor . Şubat 2026'da kabul edilen Uygulama Tüzüğü ile standart bir raporlama formatı getirildi ve bu format Şubat 2027'de yürürlüğe girecek . Orta ölçekli şirketler de 2030'dan itibaren aynı raporlama yükümlülüğüyle karşı karşıya kalacak .

Sorunun Boyutu: Ne Kadar Tekstil Atığı İmha Ediliyor?

Birden fazla yetkili AB kaynağına göre, AB pazarına sürülen tüm tekstil ürünlerinin %4-9'u hiç kullanılmadan imha ediliyor . Bu, yılda yaklaşık 264.000 ila 594.000 ton tekstilin imha edildiği anlamına geliyor . Özellikle çevrimiçi iadelerde, iade edilen giysilerin tahminen %22-44'ü yeni bir müşteriye ulaşamıyor ve imha ediliyor . Genel olarak AB, 2022'de kişi başına 16 kg'a denk gelen yaklaşık 6,94 milyon ton tekstil atığı üretti . Bu atığın çevresel maliyeti de büyük: işlenmesi ve imhası yılda 5,6 milyon ton CO₂ eşdeğeri emisyona yol açıyor .

Neden Hem Hızlı Moda Hem de Lüks Markalar Hedefte?

Yasak, iki farklı ancak tamamlayıcı atık kaynağını ele alıyor:

• Hızlı moda ve yüksek cadde markaları: Aşırı üretim, düşük fiyatlar ve yüksek iade oranları, geçmişte yakılarak veya depolanarak imha edilen büyük miktarlarda satılamaz stok yaratıyor . Bu markalar, israf edilen tonajın büyük kısmını oluşturuyor.
• Lüks markalar: Birçok lüks marka, marka ayrıcalığını korumak, indirimleri önlemek ve fiyat konumlandırmasını sürdürmek için satılamayan stoklarını kasıtlı olarak imha ediyordu . Fazla stoku yakmak veya parçalamak, ürünlerin gri pazara düşmesini engellemek için standart bir uygulamaydı.

ESPR, AB'ye satış yapan tüm şirketleri eşit şekilde hedef alıyor çünkü atık sorunu tüm değer zincirini kapsıyor. Kural, her iki segmenti de imhadan yeniden kullanım, bağış, geri dönüşüm veya daha iyi talep planlamasına yönelmeye zorluyor .

Düzenleme Tarihçesi: Kabulden Uygulamaya

Tarih	Kilometre Taşı
13 Haziran 2024	Avrupa Parlamentosu ve Konsey, AB Tüzüğü 2024/1781'i (ESPR) kabul etti
18 Temmuz 2024	ESPR yürürlüğe girdi; büyük şirketlerin açıklama yükümlülüğü başladı
30 Haziran 2025	Komisyon, imha yasağı istisnalarına ilişkin taslak yetkilendirme tüzüğünü yayınladı
9 Şubat 2026	Komisyon, nihai Yetkilendirme Tüzüğü'nü (C(2026) 659) ve Uygulama Tüzüğü'nü kabul ederek istisnaları, raporlama formatlarını ve kapsamı detaylandırdı
19 Temmuz 2026	İmha yasağı büyük şirketler için yürürlüğe girdi
19 Temmuz 2030	Yasak orta ölçekli şirketleri de kapsayacak