WAICO’nun üç ana hedefi

Örgütün altı yol gösterici ilkesi; yapay zekânın insanlığın yararına kullanılması, egemenliğe saygı, kalkınma odaklılık, güvenlik ve denetlenebilirlik, adalet ve kapsayıcılık ile açık işbirliği olarak sıralanıyor. Bu ilkeler üç temel çalışma alanına dönüşüyor :

1. İnovasyon işbirliğini derinleştirmek: WAICO, ülkeler arasında teknoloji, yetenek ve kaynak paylaşımını artırarak yapay zekânın ekonomik ve toplumsal faydalarının daha geniş kesimlere ulaşmasını amaçlıyor. Çin ayrıca kendi modernleşme deneyiminden doğan fırsatları diğer ülkelerle paylaşma hedefini öne çıkarıyor .
2. Küresel yapay zekâ açığını kapatmak: Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki işlem gücü, veri ve uzmanlık farkının azaltılması hedefleniyor. Böylece yapay zekânın yalnızca zengin ülkelerin ve büyük teknoloji şirketlerinin avantaj sağladığı bir alan hâline gelmesinin önüne geçilmesi amaçlanıyor .
3. Küresel yönetişim ve risk yönetimini güçlendirmek: WAICO; yapay zekâ etiği, güvenlik standartları ve teknik normlar konusunda ülkeler arasında daha uyumlu, ortak bir çerçeve oluşturulmasına katkı sunmayı hedefliyor .

G7’nin Hiroşima Süreci’nden farkı ne?

G7’nin Mayıs 2023’te başlattığı Hiroşima Yapay Zekâ Süreci, özellikle gelişmiş ve üretken yapay zekânın risklerini incelemeye, yol gösterici ilkeler belirlemeye ve ileri yapay zekâ geliştiren kuruluşlar için bir davranış kuralları oluşturmaya odaklanan bir girişim. Yapı, G7 üyeleri ve davet edilen ortaklarla sınırlı bir katılım modeline dayanıyor .

WAICO ise üç açıdan farklı bir model sunuyor :

• Açık üyelik: WAICO, herhangi bir egemen devletin katılımına açık olmayı hedefliyor. Bu yaklaşım, örgütü belirli bir ekonomik veya siyasi gruba ait sınırlı bir platformdan ziyade evrensel bir işbirliği zemini olarak öne çıkarıyor .
• Kalkınmayı önceleyen gündem: Hiroşima Süreci daha çok risklerin sınırlandırılması, güvenlik ve sorumlu kullanım üzerinde dururken WAICO, “zekâ açığı” olarak tanımlanan kapasite farkını kapatmayı ve gelişmekte olan ülkelerin yapay zekâdan pay almasını önceliklendiriyor .
• Teknoloji erişiminde ayrımcılık karşıtlığı: Çin, WAICO’yu “teknoloji blokları” ve ihracat kısıtlamalarına karşı daha açık bir model olarak sunuyor. Pekin’e göre yapay zekâ teknolojilerine erişim, tek bir gücün siyasi kararlarıyla sınırlandırılmamalı .

Bu fark, iki girişimin tamamen birbirinin alternatifi olduğu anlamına gelmiyor. Ancak öncelikler belirgin biçimde ayrışıyor: G7 süreci güvenli ve sorumlu yapay zekâ kullanımına ilişkin risk ve kuralları öne çıkarırken, WAICO aynı zamanda teknolojiye ve kalkınma fırsatlarına erişim meselesini küresel yönetişimin merkezine taşıyor.

Kuruluşun arkasındaki jeopolitik zemin

WAICO’nun ortaya çıkışı, ABD ile Çin arasındaki teknoloji rekabetinin sertleştiği bir döneme denk geliyor. ABD, Çin’in ileri yapay zekâ kapasitesini yavaşlatmak amacıyla gelişmiş yapay zekâ çipleri ve yarı iletken üretim ekipmanlarına yönelik ihracat kontrollerini kademeli olarak artırdı. Bu politika hem Biden hem de Trump yönetimleri dönemindeki düzenlemeleri kapsıyor .

2026’nın ilk aylarında ABD Temsilciler Meclisi Dışişleri Komitesi, yapay zekâ teknolojilerinin Çin’e akışını daha da sınırlamayı amaçlayan iki partili yeni yasa tasarılarını ilerletti . Washington bu adımları ulusal güvenlik ve teknolojik üstünlük gerekçeleriyle savunurken, düzenlemeler farklı çevrelerden eleştiri aldı:

• Çin, ABD’yi “ihracat kontrolü düzenlemelerini kötüye kullanmakla” suçladı; Washington’dan “yanlış uygulamalarını” düzeltmesini ve “ayrımcı” politikalara son vermesini istedi .
• Batılı analistler, kısıtlamaların ne kadar etkili olduğunu sorguladı. Brookings’in bir analizine göre Pekin’in yerli alternatifleri, yaptırım uygulanan ABD çiplerine olan talebi azaltırken ABD fiilen Çin yapay zekâ çipi pazarının dışında kaldı . Cogent Social Sciences dergisinde yayımlanan akademik bir çalışma da ihracat kontrollerinin Çin’in yerli inovasyon hamlesini “beklenmedik biçimde hızlandırdığını” savundu .
• Chatham House, yalnızca çip ihracat kontrollerine dayanmanın Çin’in ileri yapay zekâ geliştirmesini engellemeye yetmeyeceği uyarısında bulundu .
• Teknoloji sektöründe de görüş ayrılıkları ortaya çıktı. Önde gelen teknoloji şirketlerinin yöneticileri, Çin’in gelişmiş çiplere erişimini sınırlamanın ABD’nin liderliğini koruyup korumayacağını ya da bunun tersine Pekin’in yerli kapasitesini güçlendirip güçlendirmeyeceğini tartışıyor .

WAICO neden önemli?

WAICO, Çin’in küresel yapay zekâ düzenine ilişkin karşı anlatısının kurumsal bir ifadesi olarak görülebilir: Pekin’e göre bu alan, tek bir gücün teknoloji kısıtlamalarıyla şekillenen kapalı bloklar yerine kapsayıcı, kalkınma odaklı ve çok taraflı bir işbirliğiyle yönetilmeli.

Örgütün gerçek etkisi, kuruluş anlaşmasından sonra ne kadar somut mekanizma geliştireceğine bağlı olacak. Bununla birlikte Şanghay merkezli yeni yapı, Batı öncülüğündeki platformlarda yeterince temsil edilmediğini düşünen ülkeler için Çin’in sunduğu alternatif yönetişim modelini diplomatik bir çerçeveye taşıyor. Böylece yapay zekâ yarışının konusu yalnızca hangi ülkenin daha güçlü modeller geliştireceği değil, bu teknolojilerin kurallarını kimin ve hangi ilkelerle belirleyeceği hâline geliyor.

WAICO’nun üç ana hedefi

Örgütün altı yol gösterici ilkesi; yapay zekânın insanlığın yararına kullanılması, egemenliğe saygı, kalkınma odaklılık, güvenlik ve denetlenebilirlik, adalet ve kapsayıcılık ile açık işbirliği olarak sıralanıyor. Bu ilkeler üç temel çalışma alanına dönüşüyor :

1. İnovasyon işbirliğini derinleştirmek: WAICO, ülkeler arasında teknoloji, yetenek ve kaynak paylaşımını artırarak yapay zekânın ekonomik ve toplumsal faydalarının daha geniş kesimlere ulaşmasını amaçlıyor. Çin ayrıca kendi modernleşme deneyiminden doğan fırsatları diğer ülkelerle paylaşma hedefini öne çıkarıyor .
2. Küresel yapay zekâ açığını kapatmak: Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki işlem gücü, veri ve uzmanlık farkının azaltılması hedefleniyor. Böylece yapay zekânın yalnızca zengin ülkelerin ve büyük teknoloji şirketlerinin avantaj sağladığı bir alan hâline gelmesinin önüne geçilmesi amaçlanıyor .
3. Küresel yönetişim ve risk yönetimini güçlendirmek: WAICO; yapay zekâ etiği, güvenlik standartları ve teknik normlar konusunda ülkeler arasında daha uyumlu, ortak bir çerçeve oluşturulmasına katkı sunmayı hedefliyor .

G7’nin Hiroşima Süreci’nden farkı ne?

G7’nin Mayıs 2023’te başlattığı Hiroşima Yapay Zekâ Süreci, özellikle gelişmiş ve üretken yapay zekânın risklerini incelemeye, yol gösterici ilkeler belirlemeye ve ileri yapay zekâ geliştiren kuruluşlar için bir davranış kuralları oluşturmaya odaklanan bir girişim. Yapı, G7 üyeleri ve davet edilen ortaklarla sınırlı bir katılım modeline dayanıyor .

WAICO ise üç açıdan farklı bir model sunuyor :

• Açık üyelik: WAICO, herhangi bir egemen devletin katılımına açık olmayı hedefliyor. Bu yaklaşım, örgütü belirli bir ekonomik veya siyasi gruba ait sınırlı bir platformdan ziyade evrensel bir işbirliği zemini olarak öne çıkarıyor .
• Kalkınmayı önceleyen gündem: Hiroşima Süreci daha çok risklerin sınırlandırılması, güvenlik ve sorumlu kullanım üzerinde dururken WAICO, “zekâ açığı” olarak tanımlanan kapasite farkını kapatmayı ve gelişmekte olan ülkelerin yapay zekâdan pay almasını önceliklendiriyor .
• Teknoloji erişiminde ayrımcılık karşıtlığı: Çin, WAICO’yu “teknoloji blokları” ve ihracat kısıtlamalarına karşı daha açık bir model olarak sunuyor. Pekin’e göre yapay zekâ teknolojilerine erişim, tek bir gücün siyasi kararlarıyla sınırlandırılmamalı .

Bu fark, iki girişimin tamamen birbirinin alternatifi olduğu anlamına gelmiyor. Ancak öncelikler belirgin biçimde ayrışıyor: G7 süreci güvenli ve sorumlu yapay zekâ kullanımına ilişkin risk ve kuralları öne çıkarırken, WAICO aynı zamanda teknolojiye ve kalkınma fırsatlarına erişim meselesini küresel yönetişimin merkezine taşıyor.

Kuruluşun arkasındaki jeopolitik zemin

WAICO’nun ortaya çıkışı, ABD ile Çin arasındaki teknoloji rekabetinin sertleştiği bir döneme denk geliyor. ABD, Çin’in ileri yapay zekâ kapasitesini yavaşlatmak amacıyla gelişmiş yapay zekâ çipleri ve yarı iletken üretim ekipmanlarına yönelik ihracat kontrollerini kademeli olarak artırdı. Bu politika hem Biden hem de Trump yönetimleri dönemindeki düzenlemeleri kapsıyor .

2026’nın ilk aylarında ABD Temsilciler Meclisi Dışişleri Komitesi, yapay zekâ teknolojilerinin Çin’e akışını daha da sınırlamayı amaçlayan iki partili yeni yasa tasarılarını ilerletti . Washington bu adımları ulusal güvenlik ve teknolojik üstünlük gerekçeleriyle savunurken, düzenlemeler farklı çevrelerden eleştiri aldı:

• Çin, ABD’yi “ihracat kontrolü düzenlemelerini kötüye kullanmakla” suçladı; Washington’dan “yanlış uygulamalarını” düzeltmesini ve “ayrımcı” politikalara son vermesini istedi .
• Batılı analistler, kısıtlamaların ne kadar etkili olduğunu sorguladı. Brookings’in bir analizine göre Pekin’in yerli alternatifleri, yaptırım uygulanan ABD çiplerine olan talebi azaltırken ABD fiilen Çin yapay zekâ çipi pazarının dışında kaldı . Cogent Social Sciences dergisinde yayımlanan akademik bir çalışma da ihracat kontrollerinin Çin’in yerli inovasyon hamlesini “beklenmedik biçimde hızlandırdığını” savundu .
• Chatham House, yalnızca çip ihracat kontrollerine dayanmanın Çin’in ileri yapay zekâ geliştirmesini engellemeye yetmeyeceği uyarısında bulundu .
• Teknoloji sektöründe de görüş ayrılıkları ortaya çıktı. Önde gelen teknoloji şirketlerinin yöneticileri, Çin’in gelişmiş çiplere erişimini sınırlamanın ABD’nin liderliğini koruyup korumayacağını ya da bunun tersine Pekin’in yerli kapasitesini güçlendirip güçlendirmeyeceğini tartışıyor .

WAICO neden önemli?

WAICO, Çin’in küresel yapay zekâ düzenine ilişkin karşı anlatısının kurumsal bir ifadesi olarak görülebilir: Pekin’e göre bu alan, tek bir gücün teknoloji kısıtlamalarıyla şekillenen kapalı bloklar yerine kapsayıcı, kalkınma odaklı ve çok taraflı bir işbirliğiyle yönetilmeli.

Örgütün gerçek etkisi, kuruluş anlaşmasından sonra ne kadar somut mekanizma geliştireceğine bağlı olacak. Bununla birlikte Şanghay merkezli yeni yapı, Batı öncülüğündeki platformlarda yeterince temsil edilmediğini düşünen ülkeler için Çin’in sunduğu alternatif yönetişim modelini diplomatik bir çerçeveye taşıyor. Böylece yapay zekâ yarışının konusu yalnızca hangi ülkenin daha güçlü modeller geliştireceği değil, bu teknolojilerin kurallarını kimin ve hangi ilkelerle belirleyeceği hâline geliyor.