Trump İran'a Son Ültimatomu Verdi: Ya Anlaşma Ya 'İşi Bitiririz'

6 Temmuz tehdidi, ABD-İran arasındaki dolaylı görüşmelerin geçen hafta, diplomasiye alan açması beklenen 60 günlük ateşkese rağmen, kalıcı bir barışa yönelik herhangi bir ilerleme belirtisi olmadan sona ermesiyle geldi.

17 Haziran Mutabakat Zaptı (MOU)

17 Haziran 2026'da ABD ve İran 14 maddelik bir mutabakat zaptına (MOU) imza attı. Bu, bir barış anlaşması değil, geçici ve bağlayıcı olmayan bir niyet beyanıydı. Temel maddeler şunları içeriyor:

• Hürmüz Boğazı'nın dünya petrol ve gaz geçişine yeniden açılması. (Boğaz, dünya petrol ve doğalgaz arzının neredeyse beşte biri için bir geçiş noktası.)
• İran'ın petrol ihracatına yönelik belirli mali kısıtlamaların hafifletilmesi.
• Katar ve Pakistan'ın arabuluculuğunda nihai, kalıcı bir barış anlaşmasına varmak için 60 günlük bir müzakere süresi.

MOU, Trump ve İranlı yetkililer tarafından sanal olarak imzalandı ve 19 Haziran'da Cenevre'de resmi bir tören yapılması planlandı.

Analistler MOU'yu, birincil işlevi "çatışmayı sona erdirmek değil, bir sonraki aşamasını ertelemek" olan geçici bir ateşkes mekanizması olarak tanımlıyor. İran'ın nükleer programı, yaptırımlar, Hürmüz Boğazı'nda seyrüsefer serbestisi ve Lübnan'daki durum da dahil olmak üzere her somut konu 60 günlük müzakere sürecine havale edildi.

Cenaze Molası: Hamenei'nin Ölümü ve Etkileri

Ayetullah Ali Hamenei, 28 Şubat 2026'da savaşın ilk gününde ABD ve İsrail saldırılarıyla öldürüldü. Cenazesi, devam eden çatışma nedeniyle aylarca ertelendi. Çok günlü cenaze törenleri 4 Temmuz 2026'da Tahran'da başladı ve Meşhed'de defnedilmesi 9 Temmuz 2026'da planlanıyor.

Cenaze töreni, aktif ABD-İran müzakerelerini durdurdu. Cenazedeki kalabalıklar 'Kahrolsun Amerika, Kahrolsun İsrail' sloganları attı ve intikam çağrısı yaptı, bu da uzlaşma için siyasi alanı daralttı. Haberler, yas tutanların "Sloganımız tek bir kelime: İntikam, intikam" ve "İmamımızı öldüreni öldüreceğiz" diye bağırdıklarını bildirdi.

İranlı yetkililer, cenazeyi milliyetçi ve dini coşkuyu alevlendirmek için kullandı. Yetkililer, 20 milyona kadar kişinin katılmasını bekliyordu ve bu, cenazeyi İran tarihinin en büyük toplumsal olaylarından biri haline getirecekti.

Tıkanan Nükleer Görüşmeler ve Başarısız Teknik Turlar

Nükleer konulardaki ilerleme asgari düzeyde kaldı ve defalarca engellendi:

• 19 Haziran 2026: İsviçre'de planlanan teknik nükleer görüşmeler, İran'ın İsrail'in Lübnan'a yönelik saldırılarını MOU'nun ihlali olarak gerekçe göstererek çekilmesiyle ertelendi.
• 22 Haziran 2026: Sarsıntılı bir başlangıcın ardından İsviçre'deki üst düzey görüşmeler bir 'yol haritası' ortaya koydu ve İran, petrol ihracatına yönelik yaptırımların hafifletilmesi ve Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması karşılığında BM nükleer denetçilerinin geri dönmesine prensipte izin verdi. Ancak gerçek teknik müzakereler hiçbir zaman ilerlemedi.
• Haziran sonu 2026: ABD ve İran ekiplerinin Doha'da buluşması bekleniyordu ancak İran herhangi bir toplantının planlanmadığını belirtti ve füze atışları geçici ateşkesi test etti.
• 1 Temmuz itibarıyla, 60 günlük sürenin yaklaşık 14 günü, nükleer konularda (zenginleştirme seviyeleri, stok azaltımı veya santrifüj limitleri) sıfır ilerlemeyle geçmişti.

İran'ın Sertleşen Tutumu: Önce Yaptırım Hafifletmesi

İran'ın pozisyonu, herhangi bir nükleer tavizden önce yaptırımların hafifletilmesini talep etmekte katılaştı:

• Tahran, 30 Haziran: İranlı yetkililer, nihai bir anlaşmaya yönelik görüşmelerin, ABD'nin 17 Haziran MOU'sunun tüm hükümlerini tam olarak yerine getirene kadar yeniden başlamayacağını duyurdu. Bu, etkili bir şekilde ABD'nin nükleer geri adımdan önce yaptırımları kaldırmasını talep etmek anlamına geliyor.
• İran, ABD yaptırımlar ve mali yardım konusunda 'üzerine düşeni yapana' kadar 'nihai bir anlaşma olmayacağını' belirtiyor.
• İran ayrıca füze ve savunma programlarının 'asla' müzakere konusu olmadığında ısrar ediyor; bu, ABD'nin kabul etmediği bir kırmızı çizgi.

Rekabet Eden Baskılar ve 60 Günlük Sürecin Ortası

7 Temmuz 2026 itibarıyla, 60 günlük müzakere süresinin yaklaşık 20 günü (üçte biri) geçmiş durumda ve orta noktaya yaklaşılıyor.

• ABD baskısı: Trump'ın 'anlaşma ya da işi bitir' retoriği, MOU sonrası her iki taraftan gelen hafta sonu füze atışlarıyla birleşince, askeri tırmanışı canlı bir tehdit olarak tutuyor.
• İran baskısı: Rejim, Hamenei'nin cenazesini milliyetçi ve dini coşkuyu alevlendirmek, ABD ve İsrail'e karşı intikam sloganları atmak için kullanıyor; bu da içeride uzlaşma alanını daraltıyor. Aynı zamanda savaş, İran'ın ekonomisini ve altyapısını harap etti.
• Çıkmaz riski: Analistler görüşmeleri 'hiçbir yere varmıyor' olarak tanımlıyor. Taraflardan hiçbiri sıralama konusunda (önce yaptırımların hafifletilmesi vs. önce nükleer geri adım) taviz vermiyor ve MOU, geniş çapta gerçek bir barış çerçevesinden ziyade geçici bir ateşkes mekanizması olarak görülüyor.

Sıralama konusundaki temel anlaşmazlık en büyük engel olmaya devam ediyor: İran, nükleer geri adımdan önce yaptırımların hafifletilmesini talep ederken, ABD önemli yaptırım hafifletmesinden önce nükleer tavizlerde ısrar ediyor. Cenaze töreni Tahran'da siyasi enerjiyi emerken ve Trump'ın ültimatomu yaklaşırken, diplomatik bir atılım için pencere daralıyor.