İran'dan Avrupa'ya 'Klima Teklifi': Ölümcül Sıcak Dalgasının Ortasında Diplomatik Bir Hamle

Temmuz 2025'te Avrupa'yı kavuran ölümcül sıcak dalgası sırasında İran, 'dostane bir öneri' olarak nitelendirdiği dikkat çekici bir diplomatik hamle yaptı. Tahran, Avrupa ülkelerinin kendilerine uyguladıkları yaptırımları kaldırmaları koşuluyla, kıtaya klima ve soğutma ekipmanı ihraç etmeye hazır olduğunu duyurdu . İran'ın Türkiye'deki büyükelçiliği tarafından yayınlanan açıklamada, teklifin gerekçesi olarak 'Avrupa genelinde benzeri görülmemiş sıcak dalgası ve masum can kayıpları' gösterildi .

Açıklamada, yıllarca süren yaptırımlara rağmen İran'ın kendi soğutma ekipmanlarını yerli teknolojiyle başarıyla geliştirip ürettiği de vurgulandı .

Yaptırımlar ve Nükleer Bağlam

Bu teklif, nükleer gerilimin zirve yaptığı bir dönemde geldi. Temmuz 2025'te Fransa, Almanya ve İngiltere (E3 ülkeleri) İran'a bir uyarı gönderdi: Ya nükleer müzakerelere yeniden başlayıp Ağustos sonuna kadar somut ilerleme kaydedecekler ya da E3, 'snapback' mekanizmasını devreye sokarak tüm BM Güvenlik Konseyi yaptırımlarını yeniden yürürlüğe koyacaktı . Taraflar arasındaki diplomatik görüşmeler, ABD ve İsrail'in bir önceki ay İran nükleer tesislerine düzenlediği saldırıların ardından ilk kez 25 Temmuz'da İstanbul'da yapıldı . Ancak bu görüşmeler bir anlaşmayla sonuçlanamadı ve E3, 28 Ağustos 2025'te snapback prosedürünü başlatarak BM yaptırımlarını geri getirdi .

Bu nedenle İran'ın klima teklifi, sıcak dalgasından mustarip Avrupa'nın acısını vurgularken, İran'ın yardım etmesini engellediğini iddia ettiği yaptırımları eleştiren stratejik bir hamle olarak geniş yankı buldu. E3, İran'a doğrudan müzakerelere dönmesi karşılığında 'sınırlı, tek seferlik bir snapback ertelemesi' teklif etmiş ancak İran bu şartları kabul etmemişti .

Sıcak Dalgasının Korkunç Bilançosu

2025 yazı, Avrupa'da sıcaklığa bağlı ölümler açısından kayıtlara geçen en kötü yazlardan biri oldu.

• 23 Haziran – 2 Temmuz 2025 (10 gün): Imperial College London ve Londra Hijyen ve Tropik Tıp Okulu tarafından yapılan hızlı bir analiz, 12 Avrupa şehrinde yaklaşık 2.300 sıcaklığa bağlı ölüm tahmin edildi. Bu ölümlerin yaklaşık 1.500'ü (%65) insan kaynaklı iklim değişikliğine atfedildi, yani iklim değişikliği ölüm oranını neredeyse üç katına çıkardı .
• 2025 yazı tamamı (Haziran–Ağustos): 854 Avrupa şehrini kapsayan daha geniş bir analiz, yaklaşık 24.400 toplam sıcaklığa bağlı ölüm olduğunu ve bunların yaklaşık 16.500'ünün (%68) iklim değişikliğine bağlı olduğunu ortaya koydu .
• Copernicus raporu: Temmuz 2025, kıtanın büyük bir bölümünü etkileyen ve 25 gün (7-31 Temmuz) süren Avrupa'nın kayıtlardaki en şiddetli ikinci sıcak dalgası oldu .
• Temmuz başındaki ilk dalga sırasında orman yangınları ve sıcaklıkla ilgili olaylardan en az sekiz doğrudan ölüm rapor edildi .

Acı bilanço, Roma'da 835, Atina'da 630 ve Paris'te 409 ölüm tahminini içeriyordu . Araştırmacılar, bu ölümlerin çoğunun günler ve haftalar içine yayılan 'sessiz ölümler' olduğunu ve genellikle resmi raporlarda sıcaklığa bağlı olarak listelenmediğini belirtti .

Siyasi Tepkiler

Bu kriz, Avrupa'da soğutma altyapısının olmaması konusunda kamuoyunda ve medyada büyük bir dikkat çekti ve soğutmanın bir sosyal hak haline gelmesi gerektiğine dair yeni politika tartışmalarını başlattı . Avrupa Komisyonu krizi kabul ederek, 'Avrupa şehirlerinin şu an maruz kaldıkları sıcaklık için tasarlanmadığını' ve binaların neredeyse %75'inin enerji verimsiz olduğunu belirtti .

Avrupa'daki Evlerin Neden Sadece %20'sinde Klima Var?

Avrupa, ABD ve Japonya'ya kıyasla çok düşük bir klima yaygınlığına sahip. Avrupa'daki evlerin sadece yaklaşık %20'sinde klima bulunurken, bu oran ABD ve Japonya'da %90'dır . İngiltere'de bu oran sadece %5, Almanya'da ise %3'ün altındadır . Bu düşük oranın başlıca yapısal engelleri şunlardır:

• Eski bina stoku: Avrupa binalarının neredeyse %75'i enerji verimsizdir ve daha serin bir iklim için tasarlanmıştır - ısıyı tutan kalın duvarlar, ısıya karşı yalıtım eksikliği ve kanal sistemi olmaması gibi .
• Kısıtlayıcı düzenlemeler: AB üye ülkeleri arasında cephe kuralları, tarihi yapı izinleri, apartman yönetimi onayları, gürültü yönetmelikleri ve denetim zorunluluklarından oluşan karmaşık bir yapı, klima ünitesi kurulumu için fiili engeller oluşturmaktadır .
• Yüksek kurulum ve enerji maliyetleri: Split sistem ve merkezi klima kurulumu pahalıdır ve eski binaları güçlendirmek özellikle maliyetlidir. Birçok Avrupa ülkesinde elektrik fiyatları ABD'dekinden daha yüksektir .
• Kültürel ve tarihsel direnç: Klima, kuzey Avrupa'da uzun süre gereksiz görülmüştür. Enerji kullanımı ve soğutucu gazların çevresel etkileri konusundaki endişeler nedeniyle siyasi ve toplumsal bir direnç mevcuttur .
• Çevresel ödünleşimler: Avrupa'daki soğutma ekipmanlarının yaklaşık %99'u, küresel ısınma potansiyeli CO₂'den 10.000 kata kadar daha yüksek olan soğutucu gazlar kullanan buhar sıkıştırma teknolojisini kullanmaktadır . Bu, daha fazla soğutmanın daha fazla emisyon anlamına geldiği bir 'kısır döngü' yaratmaktadır .
• Kentsel ısı adası etkisi: Şehirler, tüm gün ısıyı emen ve geceleri serbest bırakan beton ve asfaltla inşa edilmiştir ve çoğu binada gölgelendirme, doğal havalandırma veya yeşil çatılar gibi pasif soğutma tasarımı bulunmamaktadır .
• Şebeke yükü ve elektrik kesintileri: Haziran ayındaki sıcak dalgası sırasında Fransa'da elektrik tüketimi sezon dışı ortalamalara göre %25 artarken, İtalya'da elektrik şebekeleri artan klima talebi altında çökmüş ve yaygın elektrik kesintileri yaşanmıştır .

İran'ın Teklifinin Akıbeti

İran'ın 'klima önerisi' hiçbir zaman hayata geçirilmedi ve genellikle Tahran'ın yaptırımlar konusunda Avrupa'ya baskı yapmak için tasarladığı diplomatik bir jest olarak görüldü. 28 Ağustos 2025'te snapback mekanizmasının devreye girmesiyle, İran'dan Avrupa'ya klima ihracı olasılığı da ortadan kalktı. Ancak bu olay, iklim kaynaklı soğutma ihtiyacı ile Avrupa'yı aşırı sıcaklara karşı tehlikeli bir şekilde hazırlıksız bırakan siyasi ve altyapısal engeller arasındaki artan gerilimi bir kez daha gözler önüne serdi.

Not: Türkiye, 2025'teki bu gelişmeler sırasında E3 ile İran arasında İstanbul'da kritik bir diplomatik görüşmeye ev sahipliği yapmıştır .