Hürmüz Boğazı’nda Ticari Nakliye: Dört Aydır Süren Krizin Perde Arkası

İşte, Temmuz 2026 başına kadar Reuters, AP, Bloomberg, NYT, NPR, CNBC ve diğer kaynaklara dayanarak, ABD-İran çatışmasının dördüncü ayını geride bıraktığımız bu dönemde Hürmüz Boğazı'nın durumuna dair kapsamlı, kanıta dayalı bir değerlendirme.

---

1. Haziran Ayındaki Geçici Anlaşma: Ana Maddeler ve Kritik Eksiklikler

ABD ve İran, 15-17 Haziran 2026'da Fransa'nın Evian kentinde, üç aylık çatışmaları sona erdirmeyi ve Hürmüz Boğazı'nı yeniden açmayı amaçlayan 14 maddelik bir Mutabakat Zaptı (MoU) imzaladı . Anlaşmanın temel maddeleri şunlardı:

• 60 Günlük Ücretsiz Geçiş: İran, ticari gemilerin 60 gün boyunca Boğaz'dan ücretsiz geçişine izin vermeyi kabul etti. Bu sürenin sonunda su yolunun ortak bir İran-Umman deniz yönetimi tarafından idare edilmesi planlandı .
• Her Cephede Ateşkes: Anlaşma, Lübnan da dahil olmak üzere tüm cephelerde askeri operasyonların "derhal ve kalıcı" olarak sonlandırılmasını öngörüyordu .
• ABD Ambargosunun Kaldırılması: ABD, İran'ın güvenli geçiş sağlama taahhüdü karşılığında İran limanlarındaki deniz ablukasını kaldırdı .
• Müzakere Süreci: 60 günlük süre, İran'ın nükleer programı, dondurulmuş İran varlıkları ve uzun vadeli bölgesel güvenlik konularında müzakereler için ayrıldı .
• 48 Saat Kuralı: İran'ın Basra Körfezi Boğaz Otoritesi (PGSA), tüm gemilerin geçiş için en az 48 saat önceden başvuru yapmasını şart koştu .

Anlaşmanın kritik eksiklikleri:

• Kontrol Üzerinde Muğlaklık. Anlaşmanın 5. Maddesi, İran'ın "ticari gemilerin güvenli geçişi için en iyi çabayı göstereceğini" belirtiyor. Uzmanlar bu ifadeyi yapısal olarak asimetrik ve uygulanamaz olarak nitelendiriyor . Tahran yönetimi bunu, hangi geminin hangi rotadan geçeceğine kendisinin karar verebileceği şeklinde yorumluyor .
• İlk Günden Çelişen Yorumlar. ABD anlaşmayı tam bir yeniden açılış olarak sunarken, İran devlet medyası bunu bir zafer olarak çerçeveledi: Gemiler 60 gün ücretsiz geçecek, ardından İran ve Umman boğazı ortak yönetecekti .
• Kalıcı Ateşkes Yok. Her iki taraf da kalıcı bir ateşkesin henüz müzakere edilmediğini kabul etti .
• Uygulama Mekanizması Yok. Anlaşmada, İran'ın kendi geçiş koşullarını dayatmasını engelleyecek herhangi bir yaptırım maddesi bulunmuyor .

---

2. Tankerlerin U Dönüşü ve İran'ın ABD'nin Yeniden Açma Teklifini Reddetmesi

Nisan 2026 ortasında, kısa süreli bir ateşkesin çökmesinin ardından İran, gemilerin Umman sularından geçişine izin verebileceğini ancak bunun ABD liderliğindeki bir çerçeve altında değil, kendi koşullarıyla olacağını sinyallemişti . ABD'nin boğazı koşulsuz yeniden açma teklifine yanıt olarak:

• Yunan ve Hint bandıralı beş tanker, 17-18 Nisan'da geçiş yapmaya çalışıyor gibi göründükten sonra Umman kıyıları yakınında gözle görülür U dönüşleri yaptı. Bunun nedeni, gemi sahipleri ve tüccarların İran'dan net güvenceler alamamasıydı .
• İran Devrim Muhafızları (IRGC), Boğaz'ın kapalı kalacağını ilan etti ve sivil gemilere yönelik yeni saldırılar, nakliye sektöründeki oluşmaya başlayan iyimserliği tamamen yok etti .
• İran'ın Koşulu: İran, Boğaz'ı yalnızca ABD ablukayı kaldırır ve tüm düşmanlıkları sona erdirirse yeniden açmayı teklif etti. Bu, herhangi bir geçiş başlamadan önce ABD'den tam bir teslimiyet talep etmek anlamına geliyordu .

Reuters'ın Temmuz başında bildirdiğine göre Tahran, Haziran ayındaki MoU'nun ifadelerinin "bankanın hangi gemilerin geçeceği ve dar su yolunda hangi rotayı izleyeceği üzerindeki kontrolünü sürdürmesine izin verdiğine" inanıyor . İran, ABD destekli serbest ve yönetimsiz geçiş konseptini açıkça reddetti.

---

3. Rotalar Üzerindeki Rekabet: İran Koridoru vs. ABD Destekli Umman Koridoru

Ortaya çıkan iki temel geçiş sistemi:

• İran Rotası (Kuzey Koridoru): İran, tüm gemilerin kendi karasularındaki onaylı şeritlerinde seyretmesini, PGSA'ya 48 saat önceden başvurmasını ve IRGC eskort protokollerine uymasını şart koşuyor. 3 Temmuz'da İran ortak askeri komutanlığı, yetkisiz rotaları kullanan tankerlerin "sert bir müdahale" ile karşılaşacağı uyarısında bulundu .

• ABD Destekli Umman Koridoru (Güney Rotası): ABD ve IMO, İran kontrolünü baypas etmek için Umman suları üzerinden ABD donanma gözetiminde bir güney rotası başlattı . İran bunu kamuoyu önünde reddetti. IRGC, "Tahran'ın koordinasyonu olmadan" oluşturulan herhangi bir rotayı "kabul edilemez ve tehlikeli" ilan etti .

• Ortada Kalan Umman: MoU, 60 gün sonra ortak bir İran-Umman deniz yönetimini öngörse de, İran "boğaz üzerinde karar alıcı olarak Umman'la kıskanç bir rekabet içinde" ve Umman liderliğindeki rota önerilerini reddediyor . Umman, İran'la oluşturacağı herhangi bir sistemin deniz hizmetlerini yönetmesi gerektiğini söylerken, İran tek operasyonel kontrol istiyor.

---

4. Kısa Süreli Trafik Toparlanması ve Şiddetli Geri Dönüş

15 Haziran anlaşmasını takip eden nakliye toparlanması gerçekti ancak kısa ömürlü oldu:

• 18-25 Haziran Haftası: Hürmüz'den geçen ham petrol sevkiyatları, savaşın Şubat'ta başlamasından bu yana en yüksek seviyeye ulaştı ve Asya'dan gelen güçlü talep artışın itici gücü oldu .
• 25 Haziran Saldırısı: Bir İran insansız hava aracı (İHA), Umman kıyıları yakınında bir yük gemisini vurdu. Bu, anlaşmanın imzalanmasından sonra ticari bir gemilere yapılan ilk saldırıydı. BM'ye bağlı IMO, gemi tahliye planını geçici olarak durdurdu .
• ABD Misillemesi (26 Haziran): ABD ordusu İran hedeflerini vurdu ve her iki taraf da birbirini ateşkesi ihlal etmekle suçladı .
• Trafik Çöküşü (28-29 Haziran): Dört gün içinde yaşanan bir dizi saldırının ardından gemi trafiği "hafta sonu boyunca kayda değer bir düşüş" yaşadı ve gemi sahipleri geçişi çok riskli buldu . Bir endüstri takipçisi, kapasitenin savaş öncesi seviyelerin yalnızca %15'inde olduğunu bildirdi .
• Geçici Anlaşma "Fiilen Çöktü": Denizcilik analistlerine göre anlaşma 28 Haziran itibarıyla çökmüş ve Boğaz'ı yeniden "operasyonel felç" durumuna sokmuştur .

---

5. Güncel Durum (Temmuz 2026 Başı)

Mevcut kaynaklardaki en güncel tarih olan 3 Temmuz 2026 itibarıyla:

• İran, tüm nakliyeyi kontrol etme hakkına sahip olduğunda ısrar ediyor ve gemilerin yalnızca İran onaylı rotaları kullanmasını talep ediyor .
• ABD, İran'ın herhangi bir ücret talep etme veya geçişi kontrol etme hakkını reddetmeye devam ediyor. Dışişleri Bakanı Marco Rubio, 25 Haziran saldırısının ardından bu tutumu yineledi .
• 60 günlük ücretsiz geçiş penceresi, Ağustos ortasında dolacak ve ortada kalıcı bir anlaşma görünmüyor.

Özellikle sormuş olduğunuz Trump'ın Rushmore Dağı konuşması, İran'ın bu formattaki bir ABD yeniden açma teklifini reddetmesi ve Katar/Pakistan arabuluculuğu ile ilgili noktalar için: Mevcut aramalardan elde edilen kanıtlar, bu iddialar için doğrudan kaynak sağlamamaktadır. Aramalar sırasında bütçe tükenmiştir. Reuters, AP ve Bloomberg kaynakları, İran'ın Nisan 2026'da ABD'nin yeniden açma çerçevesini reddettiğini ve arabuluculuk çabalarında birden fazla tarafın yer aldığını doğrulasa da, Rushmore Dağı konuşmasında Boğaz'dan özel olarak bahsedildiğine veya ayrıntılı bir Katar/Pakistan arabuluculuk sürecine dair birincil habercilik, elde edilen kaynak grubunda yer almamaktadır.