Orta Doğu'daki Krizin Gölgesinde: Fosil Yakıt Sübvansiyonları, Artan Borç Yükü ve Gelişmekte Olan Ülkeler İçin Çözüm Önerileri

Daha geniş küresel sübvansiyon rakamları için IMF'nin 2025 güncellemesi, 2024'te açık (mali) fosil yakıt sübvansiyonlarının küresel olarak 725 milyar dolar (GSYH'nin %0,6'sı) olduğunu tahmin ederken, zımni sübvansiyonların (fiyatlandırılmamış dışsallıklar) çok daha büyük olduğunu belirtmektedir .

2. Gelişmekte Olan Ülkeler Nasıl Etkileniyor? Borç Baskıları Dahil

Gelişmekte olan ülkeler, ekonomik sonuçların yükünü birden fazla kanaldan taşıyor:

• Büyük çapta yoksulluk artışı. Çatışma, dünya genelinde 30 milyondan fazla insanı yoksulluğa itebilir ve en ağır darbe gelişmekte olan ülkelere gelir . Sadece Arap Devletleri bölgesinde 4 milyona kadar insan yoksulluğa sürüklenebilir ve bu, bir yılı aşkın ekonomik büyümeyi tersine çevirebilir . Asya-Pasifik'te ise 8,8 milyon kişi risk altındadır .
• GSYH kayıpları. Arap Devletleri bölgesinde GSYH kayıplarının 120-194 milyar dolar (bölgesel GSYH'nin %3,7-6,0'ı) arasında olduğu tahmin ediliyor . Asya-Pasifik bölgesi ise 299 milyar dolara varan potansiyel kayıplarla karşı karşıya .
• Artan enerji ve navlun maliyetleri. Artan yakıt ve nakliye maliyetleri, ithalata bağımlı gelişmekte olan ekonomiler için en acil baskı noktasıdır . Bu durum gıda fiyatlarını, hane bütçelerini ve küçük işletmeleri doğrudan etkiliyor.
• Borç ve mali baskılar. Gelişmekte olan ülkeler, acil enerji sübvansiyonlarına yüz milyarlarca dolar harcayarak okullara, hastanelere ve iklim eylemine ayıracak daha az para bırakıyor . Halihazırda sıkı mali ve finansal koşullarla karşı karşıya olan Afrika ekonomileri, bozulan ticaret yolları, dalgalı enerji ve gübre piyasaları ve döviz kuru baskıları nedeniyle ek bir stres yaşıyor . Yüksek enerji ithalatına bağımlılıkları nedeniyle Güney Asya ülkeleri en kötü etkilenenler arasında yer alıyor .
• Üçlü şok. UNDP, gelişmekte olan bölgeleri aynı anda etkileyen enerji fiyatı şokları, gıda fiyatı enflasyonu ve ekonomik büyüme yavaşlaması olarak tanımladığı bir "üçlü şok" tan bahsediyor .

3. Önerilen Çözümler

UNDP ve ilgili BM organları, birbiriyle bağlantılı bir dizi politika yanıtı önermektedir:

• Hedefe yönelik ve geçici nakit transferleri, mali açıdan kısıtlı ülkeler için geniş tabanlı ve hedefsiz yakıt sübvansiyonlarının yerine tercih edilen politika yanıtıdır .
• Fosil yakıt sübvansiyon reformu, hükümetlerin mali alan yaratması için uygulanabilir bir yol olarak sunulmaktadır. Bu alan; yeşil yatırıma yönlendirilebilir, çevresel dışsallıkların düzeltilmesinde kullanılabilir ve sosyal korumayı artırabilir . UNDP, "zamana bağlı yol haritaları, mevcut boşlukları kapatmaya yönelik adımlar ve düşük gelirli ülkelere destek" çağrısında bulunuyor .
• Sübvansiyonların temiz enerjiye yönlendirilmesi. UNDP, fosil yakıt sübvansiyonlarının düşük emisyonlu toplu taşıma ve diğer yeşil yatırımlara kaydırılması için yol haritaları yayınlamıştır .
• Uluslararası iş birliği ve düşük gelirli ülkelere destek. UNDP perspektifiyle hazırlanan makale, uluslararası taahhütlerin, ülkelerin gelişmekte olan uluslar için mali ve teknik destekle birlikte kendi zamana bağlı aşamalı kaldırma yol haritalarını sunmalarını gerektirmesi gerektiğini vurguluyor .
• En kırılgan ülkeler için borç hafifletme ve genişletilmiş mali alan, ancak incelenen materyallerde belirli borç yeniden yapılandırma önerileri detaylandırılmamıştır.

Önemli Uyarı: Arama sonuçları, UNDP'nin 2026 yılı için küresel fosil yakıt sübvansiyon hacimlerini özel olarak tahmin eden tek bir raporunu içermemektedir. UNDP'nin odak noktası, krizin sonuçları (yoksulluk, GSYH kaybı, mali sıkıntı) ve sübvansiyonları reforme etmek için politika gerekçesi olmuştur, sübvansiyon seviyelerini tahmin etmek değildir. 2026 için kesin sübvansiyon verileri için IMF veya IEA yayınları daha doğrudan bir kaynak olacaktır.