Andreyeva'dan BM'de Sert Uyarı: 'Yaptırımları Kaldırmak İçin Erken'

29 Haziran 2026'da, 5 yılı aşkın bir süre Belarus hapishanelerinde kaldıktan sonra serbest bırakılmasının üzerinden sadece üç ay geçmişken, gazeteci Katsiaryna Andreyeva Cenevre'deki BM İnsan Hakları Konseyi'ne çıktı ve çarpıcı bir uyarıda bulundu: Siyasi mahkumların serbest bırakılması karşılığında yaptırımları hafifletmek, baskı makinesi olduğu gibi duruyorsa kusurlu bir pazarlıktır . Andreyeva'nın tanıklığı ve aynı gün yayımlanan yeni bir BM Özel Raportörü raporu, Batılı güçlerin kalıcı bir değişim olmaksızın bir taviz döngüsüne çekilip çekilmediği sorusunu yeniden alevlendirdi.

Andreyeva, Mart 2026'da ABD ile yapılan ve birkaç Belarus bankası ile potas ihracatçısına yönelik yaptırımların kaldırıldığı bir anlaşma kapsamında serbest bırakılan 250 siyasi mahkumdan biriydi . Belsat muhabiri olan Andreyeva, Kasım 2020'de Minsk'teki bir protestoyu canlı yayınlarken gözaltına alınmış ve daha sonra 'vatana ihanet' gibi siyasi motivasyonlu suçlamalarla mahkum edilmişti .

Andreyeva'nın temel uyarıları

Konsey'de yaptığı konuşmada Andreyeva şu spesifik endişeleri dile getirdi:

• Yeni tutuklamalar devam ederken yaptırımların hafifletilmesi için erken. Rejimin her bir salıvermenin ardından daha fazla insanı tutuklayarak bu anlaşmayı geçersiz kılabileceğini, bunun anlamlı bir reform değil, geçici bir düzeltme olduğunu savundu .
• 950'den fazla siyasi mahkum hala cezaevinde. Mart ayındaki büyük salıvermeden sonra bile, gazeteci meslektaşı İlyaş da dahil olmak üzere siyasi mahkum sayısı 950'nin üzerinde .
• Ağır hapishane koşulları ve süren korku. Beş yılı aşkın bir süre tutuklu kalan Andreyeva, Belarus hapishanelerindeki koşulları anlattı ve hala içeride olanlar için korktuğunu dile getirdi .
• Anlaşma sorunun köküne inmiyor. Rejimin bir gecede cezaevi nüfusunu 'yeniden doldurabileceği' uyarısında bulunarak, tek seferlik bir salıvermenin yaptırım hafifletmesi için yetersiz bir temel olduğunu söyledi .

Haziran 2026 BM raporu ne söylüyor?

Andreyeva konuşurken, BM Özel Raportörü Nils Muižnieks de en yeni raporunu sundu. 1 Nisan 2025 - 31 Mart 2026 dönemini kapsayan rapor, Belarus'un 'uluslararası insan hakları yükümlülüklerini sistematik ve ağır bir şekilde ihlal etmeye devam ettiği' sonucuna varıyor . Rapordaki başlıca bulgular şunlar:

• 'Belarus, muhalefeti sistematik olarak bastırmaya devam ediyor' ve iyileşme belirtisi yok .
• Raporun sunulduğu tarihte 950'den fazla siyasi mahkum hala tutukluydu .
• Rejim, eski baskıcı taktikleri sürdürürken, Ukrayna'ya yardım edenleri takip etmek gibi yenilerini de geliştirdi .
• Mart 2026'da ayrı bir BM Bağımsız Uzmanlar Grubu raporu, yalnızca 2025'te en az 1.254 kişinin siyasi motivasyonlu suçlamalardan mahkum edildiğini ve insan hakları ihlallerinin 'ağır, sistematik ve yaygın' olduğunu, bazılarının ise insanlığa karşı suç teşkil ettiğini ortaya koydu .
• Human Rights Watch'un 2026 Dünya Raporu, 2020 protestolarından beş yıl sonra bile siyasi motivasyonlu baskıların devam ettiğine dikkat çekti .

AB'nin tutarlı duruşu

Avrupa Birliği, resmi açıklamalar ve kararlarla aynı mesajı defalarca yineledi:

• Mart 2025 (Avrupa Konseyi): AB, 'Belarus'ta devam eden insan hakları ihlalleri, keyfi tutuklamalar, işkence ve kötü muamele, adil yargılanma hakkının ihlali' konusunda derin endişe duyduğunu belirterek, o tarihte 1.250'den fazla siyasi mahkumun haksız yere tutulduğunu kaydetti .
• Haziran 2025 (BM İnsan Hakları Konseyi): AB, 'ifade, toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne yönelik, terörle mücadele ve aşırılık yanlısı yasaların kötüye kullanılması da dahil olmak üzere devam eden siyasi baskı ve kısıtlamaları' kınadı .
• Ekim 2025 (Avrupa Parlamentosu kararı): AP üyeleri Belarus'taki baskıyı şiddetle kınadı, tüm siyasi mahkumların derhal serbest bırakılmasını talep etti ve AB'nin demokratik güçlere sürekli desteğini sürdürmesi çağrısında bulundu .
• AB, Ocak 2025'teki sözde cumhurbaşkanlığı seçimini meşru tanımıyor ve Lukashenko rejiminin baskılarının sınırların ötesine geçerek yurtdışındaki Belarusluları da hedef aldığını belirtiyor .

Rakamlar ne diyor?

Birden fazla bağımsız kaynak, davranışlarını değiştirmemiş bir rejimin tablosunu çiziyor. Viasna İnsan Hakları Merkezi, Nisan 2025 itibarıyla 1.208 siyasi mahkum olduğunu belgeledi . BM Bağımsız Uzmanlar Grubu, 2025'te en az 1.254 kişinin siyasi gerekçelerle mahkum edildiğini bildirdi . Human Rights Watch, Aralık 2025 itibarıyla en az 1.110 kişinin siyasi nedenlerle parmaklıklar ardında olduğunu kaydetti . Uluslararası Af Örgütü'nün 2025 raporu, yetkililerin 'muhalefeti ve muhalifleri susturmak ve cezalandırmak için yargı sistemini kötüye kullanmaya devam ettiği' sonucuna vardı .

Sonuç

Andreyeva'nın uyarısı - yani baskı sistemi sona erdirilmeden yaptırımların hafifletilmesinin kusurlu bir pazarlık olduğu - hem BM hem de AB tarafından güçlü bir şekilde doğrulanıyor. Kanıtlar, Aleksandr Lukashenko yönetiminde tutuklamaların, siyasi motivasyonlu mahkumiyetlerin, işkencenin ve sistematik insan hakları ihlallerinin hız kesmeden devam ettiğini gösteriyor. Asıl soru, 'mahkum karşılığı yaptırım' modelinin kalıcı bir değişim yaratıp yaratamayacağı, yoksa rejime içerideki kontrolünü sürdürürken uluslararası konumunu sıfırlama fırsatı mı verdiğidir.