Merkez Bankalarının Merkez Bankası BIS'ten Sert Uyarı: 'Mali-Finansal İstikrar Bağlantısı' Küresel Piyasalar İçin Yeni Bir Tehdit

Bank for International Settlements (BIS) — yani merkez bankalarının merkez bankası — 28 Haziran 2026'da yayımladığı Yıllık Ekonomi Raporu'nda küresel finansal sistemin karşı karşıya olduğu tehlikeli yeni bir tehdide karşı sert bir uyarıda bulundu. Rapor, gelişmiş ekonomilerdeki rekor yüksek kamu borcu ile hedge fonların devlet tahvili piyasalarındaki giderek merkezileşen ve yüksek kaldıraçlı rolünün birleşmesiyle oluşan 'mali-finansal istikrar bağı'nı (fiscal-financial stability nexus) tanımlıyor . Rapora göre bu dinamik, merkez bankalarının savunmasını aşabilecek ani ve kendi kendini besleyen piyasa krizlerinin oluşmasına zemin hazırlıyor.

Temel Uyarı: Tehlikeli Yeni Bir 'Bağ'

BIS raporu, uzun süredir büyüyen iki eğilimin artık sistemik bir risk oluşturmak üzere birleştiği konusunda uyarıyor:

• Rekor yüksek kamu borcu ve yüksek faiz oranları: Hükümetlerin mali pozisyonlarını ciddi şekilde zorlayarak, gelecekteki resesyonlara veya şoklara yanıt vermek için çok az alan bıraktı .
• Hedge fonların büyüyen rolü: Özellikle büyük gelişmiş ekonomilerde, hedge fonların egemen tahvil piyasalarındaki artan varlığı piyasa stresinin yayılmasını hızlandırıyor ve şiddetlendiriyor . Sözde 'göreceli değer' (relative value) işlemlerinde yüksek kaldıraç kullanmaları, onları hızlı bir şekilde borç azaltmaya (deleveraging) karşı savunmasız hale getiriyor .

Bu iki faktörün etkileşimi, BIS'in 'yeni bir egemen-finansal istikrar bağı' olarak adlandırdığı durumu yaratıyor . Bu ortamda, bir hükümetin borç yoluna olan güven kaybı endişe verici bir hızla yayılabiliyor. BIS Geçici Başkanı Frank Smets, böyle bir yeniden fiyatlamanın finansal koşulları hızla sıkılaştırabileceği, para politikasının ayarlanmasını zorlaştırabileceği ve merkez bankalarını piyasa ve mali disiplini zayıflatabilecek şekillerde müdahale etmeye itebileceği uyarısında bulundu . Rapor ayrıca, temel tahvil piyasalarındaki likiditenin, yüksek varlık değerlemeleri ve yatırımcı rehaveti nedeniyle daha kırılgan olduğunu değerlendiriyor .

Gerçek Dünyadan Bir Prova: 2022 İngiltere Tahvil Krizi

2022 yılında yaşanan İngiltere devlet tahvili (gilt) piyasası krizi, BIS'in şimdi uyardığı mekanizmanın canlı ve net bir örneği olarak gösteriliyor .

• Tetikleyici ve Kısır Döngü: 23 Eylül 2022'deki 'mini bütçe'nin ardından, dört gün içinde 100 baz puanın üzerinde keskin bir yükseliş gösteren tahvil getirileri, kaldıraçlı Pasif Yönetim (Liability Driven Investment - LDI) emeklilik fonlarında zorunlu satışları tetikledi. Bu, yükselen getiriler, buharlaşan piyasa likiditesi ve daha fazla zorunlu satıştan oluşan kendi kendini besleyen bir kısır döngü yarattı . 23 Eylül ile 14 Ekim arasında net toplam tahvil satışı 36 milyar sterlini aştı .
• Merkez Bankası Müdahalesi: İngiltere Merkez Bankası (BoE), bu kısır döngüyü kırmak ve piyasayı istikrara kavuşturmak için 28 Eylül 2022'de acil bir tahvil alım programı başlatmak zorunda kaldı .
• BIS Uyarısına Paralellikler: LDI krizi, banka dışı kurumlar tarafından bile olsa, egemen tahvillerdeki yoğunlaşmış ve kaldıraçlı pozisyonların bir mali şoku nasıl sistemik bir olaya dönüştürebileceğini gösterdi. BIS raporu, hedge fonların şimdi benzer bir kaldıraçlı rolü oynadığı, ancak bunu daha geniş bir gelişmiş ekonomi egemen tahvil piyasası yelpazesinde yaptığı uyarısında bulunuyor . Kasım 2025 itibarıyla, hedge fonların net tahvil repo borçlanması 100 milyar sterline yakındı ve bu borçlanmanın %90'ından fazlası az sayıda fona yoğunlaşmıştı .

Önemli Bir Piyasa Korunmasının Aşınması: Değişen Tahvil-Hisse Senedi Korelasyonu

BIS uyarısını derinleştiren bir diğer kritik yapısal değişim ise, tahviller ve hisse senetleri arasındaki geleneksel negatif korelasyonun aşınmasıdır . IMF'nin Nisan 2026 tarihli Küresel Finansal İstikrar Raporu, daha sık yaşanan arz şoklarının bu 'korunma ilişkisine' zarar verdiğini belirtiyor . Bu, stres dönemlerinde tahvillerin artık eskisi gibi bir portföy koruması sağlayamayacağı anlamına geliyor. Risk, her iki piyasada eş zamanlı bir borç azaltımı (deleveraging) yaşanması, kaldıraçlı yatırımcıların kayıplarını katlaması ve sistemik stresi artırmasıdır .

BIS'in Reçetesi: Politika Disiplini Çağrısı

BIS raporu, birden fazla politika cephesinde acil ve koordineli eylem çağrısında bulunuyor :

• Fiyat İstikrarını Koruyun: Merkez bankaları enflasyon kontrolüne olan sıkı bağlılıklarını sürdürmelidir .
• Mali Sürdürülebilirliği Sağlayın: Hükümetler, küresel finansal istikrara yönelik en büyük tehditlerden birini hafifletmek için mali tamponları yeniden oluşturmalı ve borçlanmayı azaltmalıdır .
• Düzenlemeyi Banka Dışı Finansal Kuruluşlara (NBFI) Genişletin: Halihazırda bankalardan daha az düzenlemeye tabi olan hedge fonlar da dahil olmak üzere, banka dışı finansal kuruluşların (NBFI'ler) düzenleme kapsamı genişletilmelidir . BIS Genel Müdürü Pablo Hernández de Cos daha önce, hedge fonların devlet tahvillerindeki yüksek kaldıraçlı bahislerinin dizginlenmesinin en önemli politika önceliklerinden biri olması gerektiğini belirtmişti .
• Hedge Fon Kaldıracını Sınırlayın: BIS, politika yapıcıları 'uyumlu düzenleme' (congruent regulation) uygulamaya ve düzensiz borç azaltımını önlemek için geçici, hedefli ve kolayca tersine çevrilebilir likidite önlemleri (backstop) getirmeye çağırıyor .
• Yapısal Reformları Hayata Geçirin: Hükümetler, üretkenlik artışını hızlandırmak ve arz şoklarına karşı ekonomik dayanıklılığı artırmak için yapısal reformlar yapmalıdır .
• Şimdi Harekete Geçin, Ertelemeyin: BIS, parasal, mali ve düzenleyici politikalardaki disiplinin diğerlerinin hareket alanını genişlettiğini; gecikmenin gerekli ayarlamaları yalnızca daha maliyetli hale getireceğini vurguluyor .