İran Uzmanlar Meclisi’nden müzakerecilere uyarı: Nükleer program pazarlık konusu değil

Bu çıkış, İran’daki muhafazakâr kanadın müzakerecilerin kapsamlı bir anlaşma uğruna fazla taviz vermesinden duyduğu kaygıyı gözler önüne seriyor.

15 Haziran tarihli İslamabad Mutabakatı ne getiriyor?

Uyarı, ABD ile İran’ın 15 Haziran 2026’da imzaladığı 14 maddelik Mutabakat Muhtırası’nın üzerinden henüz iki hafta geçmeden geldi. “İslamabad Mutabakatı” olarak anılan metin, çatışmaların sona erdirilmesi için bir çerçeve oluşturuyor .

Ateşkes ve askerî hükümler

• Lübnan da dâhil olmak üzere tüm cephelerde askerî operasyonların derhâl ve kalıcı biçimde sona erdirilmesi öngörülüyor .
• ABD, İran limanlarına yönelik deniz ablukasını derhâl kaldırmayı kabul ediyor .
• Taraflar, birbirlerine karşı güç kullanmaktan veya güç kullanma tehdidinde bulunmaktan kaçınmayı taahhüt ediyor .

60 günlük diplomatik takvim

• 15 Haziran’dan itibaren işleyen 60 günlük bir diplomatik dönem içinde nükleer meseleleri, yaptırımların hafifletilmesini ve bölgesel güvenliği kapsayan kapsamlı bir nihai anlaşma için müzakere yürütülmesi planlanıyor .
• Bu süreç boyunca ateşkesin yürürlükte kalması öngörülüyor .

Yaptırımlar ve ekonomik başlıklar

• İran, mutabakatın imzalanmasının ardından petrol ihracatına yeniden başlayabilecek .
• ABD, 60 günlük dönem boyunca İran’ın petrol ihracatı ve buna bağlı hizmetlerine yönelik yaptırımlardan muafiyet sağlamayı kabul ediyor .
• İran’ın 80 ila 100 milyar dolar arasında olduğu tahmin edilen dondurulmuş varlıklarının çerçeve kapsamında serbest bırakılması öngörülüyor .
• İran, Basra Körfezi ile Umman Denizi arasındaki Hürmüz Boğazı’ndan ticari gemilerin 60 gün boyunca ücretsiz ve güvenli geçişini sağlamayı kabul ediyor .

Nükleer mesele neden ertelendi?

• Nükleer görüşmeler, mutabakat metninde çözüme bağlanmayıp 60 günlük müzakere dönemine ertelendi. Bu nedenle zenginleştirme sorusuna ilişkin nihai bir hüküm henüz bulunmuyor .
• İran, nükleer silah geliştirmeyeceğini taahhüt ederken zenginleştirme seviyeleri ve mevcut stokun akıbetine ilişkin ayrıntılar açık bırakıldı .

En büyük engel: İran’ın zenginleştirilmiş uranyum stoku

Görüşmelerde çözülemeyen en kritik konu, İran’ın silah yapımına yakın seviyede zenginleştirilmiş uranyum stokunun ne olacağı . Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) verilerine göre İran’ın elinde yaklaşık 441 kilogram yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyum bulunuyor. Bu madde, nükleer silahlarda kullanılan yüzde 90 seviyesine teknik açıdan yalnızca bir adım uzaklıkta . UAEA Genel Direktörü Rafael Grossi, stokun daha da zenginleştirilmesi hâlinde 10’dan fazla nükleer savaş başlığı için gerekli malzemeyi sağlayabileceğini tahmin ediyor .

ABD, bu stokun İran dışına çıkarılmasını, seyreltilmesini veya başka bir yöntemle etkisiz hâle getirilmesini istiyor . Ancak Mayıs 2026’nın sonlarında dini lider Mücteba Hamaney’in verdiği bildirilen talimat pozisyonları sert biçimde karşı karşıya getirdi: “Bir gram bile çıkmayacak.” Reuters’a konuşan iki üst düzey İranlı kaynağa göre talimat, zenginleştirilmiş uranyumun tamamının İran toprakları içinde tutulmasını öngörüyor .

Bu yaklaşım, Washington’ın temel talebiyle doğrudan çelişiyor ve kapsamlı bir anlaşmanın önündeki en büyük engel olarak değerlendiriliyor . İran’ın nükleer programının başındaki Muhammed İslami de nihai bir anlaşmanın İran’ın uranyum zenginleştirme hakkını tanıması gerektiğini söyledi. Bu da Washington’ın tutumuyla çatışan bir başka kırmızı çizgi oluşturuyor .

Washington’da ve İran’da anlaşmaya itirazlar

ABD Kongresi’ndeki tartışma

Washington’da mutabakat, hem Cumhuriyetçiler hem de Demokratlar arasında farklı gerekçelerle eleştiriliyor:

• Senato Cumhuriyetçileri, mutabakat için resmî bir oylama talep etti. Cumhuriyetçiler, Beyaz Saray’ın Kongre’yi süreç hakkında yeterince bilgilendirmediğini ve Başkan Yardımcısı JD Vance’in belgeyi Kongre’ye önceden danışmadan imzaladığını savunuyor .
• Muhafazakâr siyasetçiler ve analistler, anlaşmanın Kongre tarafından engellenebileceği veya reddedilebileceği görüşünde. Cumhuriyetçi Parti içinde, nükleer mesele çözülmeden yaptırım indirimi sağlanmasının fazla taviz anlamına gelip gelmediği konusunda ciddi bir anlaşmazlık yaşanıyor .
• Kongre İlerici Grubu daha önce İran savaşına ek finansman sağlanmasına karşı çıkmıştı. Nükleer görüşmelerin ertelenmesi ise anlaşmanın hem fazla taviz verdiğini düşünen şahinleri hem de yeterince ileri gitmediğini savunan güvercinleri rahatsız ediyor .
• Senato Demokratları, çatışmaları resmen sona erdirecek savaş yetkileri kararını ilerletmek için dokuz kez girişimde bulundu. Son girişim 47’ye karşı 48 oyla başarısız oldu .

İran’daki muhafazakâr kanadın kaygıları

Uzmanlar Meclisi’nin açıklaması, İran’daki muhafazakâr çevrelerin müzakere ekibinin Hamaney’in çizdiği sınırları aşabileceği endişesini yansıtıyor .

Muhafazakârlar, mutabakatın Hürmüz Boğazı’nın açılmasını ve yaptırım kolaylıklarını güvence altına alırken İran’ın zenginleştirme programının korunacağına dair bir garanti vermediğini düşünüyor. Oysa Hamaney’in pazarlık dışı ilan ettiği temel mesele tam olarak bu .

Bazı muhafazakâr isimler, 60 günlük takvimin İran’ın Hürmüz Boğazı ve petrol ihracatı konusunda adım atmasının ardından nükleer taviz koparmaya yönelik bir ABD taktiği olduğunu savunuyor. Bu görüşe göre Tahran, sürecin ilerleyen aşamalarında pazarlık gücünün bir bölümünü kaybedebilir .

İsrail de uranyum stokunun geleceğinin çözümsüz kalmasından ciddi endişe duyuyor. ABD’deki değerlendirmelere göre İsrail, bu konunun ele alınmamasını kabul edilemez bir güvenlik riski olarak görebilir; ayrıca mutabakat İsrail’e yönelik güvenlik garantileri içermiyor .

Bundan sonra ne olacak?

İslamabad Mutabakatı çatışmaları şimdilik durdurdu ve Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasının önünü açtı. Ancak 60 günlük süre, anlaşmanın en zor başlığı için işlemeye başladı: İran, Hamaney’in “bir gram bile çıkmayacak” talimatına rağmen silah yapımına yakın seviyede zenginleştirilmiş uranyumu ülke dışına çıkarmayı kabul edecek mi?

Washington ve Tahran’daki iç muhalefet, çerçevenin 60 gün dolmadan çökmesine yol açabilir. Uzmanlar Meclisi’nin uyarısı ise İran’daki dinî yönetimin, nükleer programın temel hak ve kapasitesine dokunan herhangi bir anlaşmaya direnmeye hazır olduğunu gösteriyor.