AB, Sosyal Medya Devlerini Bağımlılık Yapan Tasarımları Nedeniyle Mercek Altına Aldı: Meta ve TikTok’u Neler Bekliyor?

Avrupa Birliği, sosyal medya platformlarına yönelik denetimlerini yasa dışı içerik ve veri gizliliğinin ötesine taşıyarak, doğrudan platformların tasarımını hedef alıyor. Avrupa Komisyonu, Dijital Hizmetler Yasası (DSA) kapsamında hem Meta'ya hem de TikTok'a karşı resmi soruşturmalar başlattı ve ön bulgular yayınladı. Bu bulgulara göre, her iki şirket de çocukların sağlığını olumsuz etkileyen bağımlılık yapıcı tasarım özellikleri kullanmakla suçlanıyor.

AB'nin Davasının Özü: Bağımlılık Yapan Platform Mimarisi

Tarihsel olarak, AB'nin büyük teknoloji şirketlerine yönelik yaptırımları genellikle yasa dışı içerik, veri koruma veya rekabet ihlalleri üzerineydi. Mevcut soruşturmalar ise bir dönüm noktası niteliği taşıyor. Avrupa Parlamentosu'na göre, bu ilk kez yaptırım eyleminin "platformun zararlı mimarisine, özellikle de çocuklar ve hassas yetişkinlere yönelik" olmasıdır.

Komisyon, sonsuz kaydırma (infinite scroll), otomatik oynatma (autoplay), anlık bildirimler (push notifications) ve son derece kişiselleştirilmiş öneri sistemleri (recommender systems) gibi tasarım seçimlerinin, kullanıcıların psikolojik zaaflarını sömürerek davranışsal bağımlılıklar ve "tavşan deliği etkileri" (rabbit-hole effects) yaratıp yaratmadığını mercek altına alıyor.

TikTok Örneği: Net Bir İlk Darbe

Komisyon, TikTok hakkında DSA kapsamında 19 Şubat 2024'te resmi soruşturma başlattı. 6 Şubat 2026'da ise tarihi bir ön bulgu yayınlayarak TikTok'un bağımlılık yapan tasarımı nedeniyle DSA'yı ihlal ettiğini duyurdu. Komisyon, TikTok'un sonsuz kaydırma, otomatik oynatma, anlık bildirimler ve kişiselleştirilmiş öneri sistemi gibi özelliklerin kullanıcıların fiziksel ve zihinsel sağlığına nasıl zarar verebileceğini yeterince değerlendirmediğini tespit etti. Komisyon, TikTok'un yasaya uymak için "hizmetinin temel tasarımını değiştirmesi" gerektiği sonucuna vardı.

Meta Soruşturması: Paralel Bir Cephe

Komisyon, Mayıs 2024'te Meta hakkında da resmi soruşturma başlattı ve Facebook ile Instagram'ın DSA'yı çocukların korunmasıyla ilgili alanlarda ihlal edip etmediğini araştırıyor. Temel endişe, bu platformların algoritmalarının ve sistemlerinin "çocuklarda davranışsal bağımlılıkları tetikleyip tetiklemediği".

Bağımlılık yapan tasarım soruşturmasının yanı sıra, Komisyon 29 Nisan 2026'da Meta'nın 13 yaşından küçük çocukların Facebook ve Instagram'a erişimini engelleyemediği için DSA'yı ihlal ettiğine dair ayrı bir ön bulgu daha yayınladı. Komisyon, Meta'nın yaş doğrulama önlemlerinin etkisiz olduğunu, çocukların sahte doğum tarihi girerek kısıtlamaları kolayca aşabildiğini belirtti.

Haziran 2026'da Bloomberg'in haberine göre Komisyon, Meta soruşturmasını daha da derinleştirmeye ve Meta'yı "genç kullanıcıları bağımlı kılmak için sömürücü tasarım teknikleri kullanmakla" suçlayan ön bulgular yayınlamaya hazırlanıyor. Bu, Meta soruşturmasını doğrudan TikTok'taki emsal ile aynı hizaya getirecek.

Olası Cezalar: Tehlikedeki Rakamlar

Komisyon, DSA ihlalini kesin olarak tespit ederse, şirketin küresel yıllık cirosunun %6'sına kadar para cezası kesilebilir. Cezalar, ihlalin niteliğine, ciddiyetine, tekrarlanma sıklığına ve süresine göre belirlenir.

2024 yılında yaklaşık 164 milyar dolar gelir elde eden Meta için maksimum DSA cezası 9,8 milyar dolar civarında olacaktır. Diğer tahminler ise 2025 gelirine dayanarak maksimum cezanın 12 milyar Euro'ya (yaklaşık 13 milyar dolar) kadar çıkabileceğini gösteriyor. TikTok'un çatı şirketi ByteDance için de benzer bir %6'lık tavan söz konusu.

Ayrıca Komisyon, uyumu zorlamak için periyodik para cezaları da uygulayabilir.

Daha Geniş Yasama Baskısı

DSA yaptırımları, AB'nin karşı karşıya olduğu tek düzenleyici cephe değil. AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, Mayıs 2026'da AB'nin dijital platformlardaki "bağımlılık yapan ve zararlı tasarım uygulamalarını" hedef alacak yeni bir Dijital Adalet Yasası (DFA) üzerinde çalıştığını duyurdu. DFA, manipülatif uygulamaları, bağımlılık yapan özellikleri ve yanıltıcı fenomen pazarlamasını yasaklayacak.

Meta ayrıca, "öde ya da onay ver" (pay or consent) modeli nedeniyle AB Tüketiciyi Koruma İşbirliği Ağı'ndan da sürekli bir incelemeye tabi tutuluyor. Meta, 2025 yılında bu model nedeniyle Dijital Piyasalar Yasası (DMA) kapsamında 200 milyon Euro para cezasına çarptırılmış ve ardından AB kullanıcılarına daha az kişiselleştirilmiş reklam seçeneği sunmayı taahhüt etmişti.

Sınır Ötesi Dinamikler ve Sırada Ne Var?

AB'nin bu yaklaşımı, platform mimarisi için küresel çapta politika oluşumunu etkileyebilecek bir düzenleyici temel oluşturuyor. TikTok hakkındaki ön bulgular bir model teşkil ediyor. Komisyon, sonsuz kaydırma gibi özellikleri doğrudan sistemik bir risk olarak hedef alarak, platform tasarımının kendisinin de düzenlemeye tabi olduğunun sinyalini veriyor.

Hem Meta'nın hem de TikTok'un, nihai bir uyumsuzluk kararı alınmadan önce ön bulgulara yanıt verme ve savunma haklarını kullanma hakkı bulunuyor. Bu davaların sonuçları, Avrupa genelinde milyonlarca kullanıcı için kabul edilebilir platform tasarımının sınırlarını belirleyecek.