ABD-İran Mutabakatı: Petrol, Geçiş Ücretleri ve Nükleer Müzakerelerin İnce Ayrıntıları

Kesin olan şu: ABD Hazine Bakanlığı, anlaşmanın imzalanmasının ardından İran ham petrolü, petrol ürünleri ve ilgili hizmetler (bankacılık, sigorta, nakliye) için muafiyetler vermeyi taahhüt etti . Analistler, bunun küresel arza kabaca günde 1.5 milyon varil ekleyebileceğini tahmin ediyor . Anlık petrol geliri potansiyeli bu nedenle yıllık 60+ milyar dolar aralığında; zamanla büyüme olasılığı mevcut.

Hürmüz Boğazı Geçiş Ücretleri: 60 Gün Ücretsiz, Ardından Gemi Başına 2 Milyon Dolar

İran, dünyanın en hayati petrol geçiş yolu için katmanlı ve dikkatlice markalaştırılmış bir ücret sistemi oluşturdu:

• 60 günlük ücretsiz geçiş penceresi: Mutabakatın hemen ardından gemiler Hürmüz Boğazı'ndan ücretsiz geçiş yapabilecek. Gemi operatörlerinin, en az 48 saat önceden yeni kurulan Basra Körfezi Boğaz Otoritesi'ne (PGSA.ir) geçiş talebi göndermesi gerekiyor .
• 60 gün sonrası: 'geçiş ücreti' değil 'hizmet bedeli': İran'ın başmüzakerecisi Abbas Arakçi, süre sonunda gemilerden navigasyon, güvenlik, çevre koruma ve sigorta hizmetleri için ücret alınacağını doğruladı. Tahran, uluslararası hukukun uluslararası navigasyona açık boğazlarda geçiş ücretlerini yasakladığını ancak 'hizmet bedeli'ne izin verdiğini savunuyor; bu ayrımı zaten kendi iç hukukuna da kodifiye etmiş durumda .
• Ücret seviyesi: İran parlamentosu Mart 2026'da, gemi başına yaklaşık 2 milyon dolar olan ve ortalama 1.5-2 milyon dolar aralığında rapor edilen, rial bazlı bir ücret sistemini kabul etti .
• Ödeme yöntemleri: Ücretler nakit, kripto para (Çin yuanı dahil), mal veya takas yoluyla ödenebilecek .
• 60 gün sonrası yönetim: Mutabakat, İran'ın uzun vadeli Hürmüz yönetimini Umman ve diğer Körfez ülkeleriyle birlikte tanımlayacağını, günlük operasyonların ise PGSA tarafından yürütüleceğini belirtiyor .

Yaptırım Hafifletmesi ve Hürmüz Yönetimine İlişkin Kilit Mutabakat Maddeleri

14 maddelik mutabakat birkaç kritik bileşen içeriyor. Aşağıdaki tablo, ekonomik rahatlama ve deniz kontrolüyle ilgili ana maddeleri özetliyor:

Önemli bir uyarı: Yaptırım hafifletmesi nükleer uyuma bağlıdır. Üst düzey bir ABD'li yetkili The Guardian'a şunları söyledi: "Yedinci bölümdeki yaptırım hafifletmesi, sekizinci bölümde belirtilen nükleer uzlaşmaya bağlıdır. Nükleer hükümlere ne ölçüde uyduğunuz, alacağınız yaptırım hafifletmesini belirleyecektir" .

Uluslararası Tepkiler: Anlaşmaya Kim, Neden Karşı Çıkıyor?

• İsrail: Anlaşmaya şiddetle karşı çıkıyor; İran'ın nükleer programını meşrulaştırdığını ve Tahran'ın bölgesel vekil güçlerine bir gelir akışı sağladığını savunuyor .
• Suudi Arabistan ve BAE: İran'ın tek taraflı ücret rejimi ve bunun seyrüsefer serbestisine etkileri konusunda endişelerini dile getirdi. Körfez ülkeleri, İran'a su yolu üzerinde fiili bir kontrol sağlayacak her türlü düzenlemeye karşı temkinli .
• Avrupalı müttefikler: Birkaç Avrupa hükümeti, mutabakattaki yaptırım hafifletmesinin doğrulama mekanizmalarından yoksun olduğu ve İran'ın füze yayılımını kolaylaştırabileceği uyarısında bulundu .
• ABD'li iç muhalifler: Kongre'deki şahin Cumhuriyetçiler, yönetimin Kongre onayı olmaksızın 'her türlü yaptırımı sona erdirmesine' yasal itirazda bulunacaklarının sinyalini verdi .
• Körfez liderliğindeki BM kararı: ABD ve Körfez müttefikleri, İran'ın "yasadışı geçiş ücretlerini" durdurmaması ve Boğaz'daki mayın yerleşimlerini açıklamaması halinde BM Şartı'nın 7. Bölümü kapsamında yaptırım uygulanmasını öngören bir BM kararı önerdi .

Mutabakat nihai bir barış antlaşması değil; 60 günlük bir çerçevedir. Asıl sınav—nükleer doğrulama, yaptırımların sıralaması ve Hürmüz Boğazı'nın kontrolünün kime ait olacağı—şimdi başlıyor.