ABD ve İran’ın Gizli ‘Centilmenlik Anlaşmaları’: Nükleer Programın Geleceği İçin Ne Planlanıyor?

Kamuya Açık Metnin Ötesinde Gizli "Centilmenlik Anlaşmaları"

CNN'in (18 Haziran 2026) üç ABD'li yetkiliye, bölgesel bir yetkiliye ve eski bir ABD'li yetkiliye dayandırdığı haberine göre, ABD ve İran, 14 maddenin uygulanması için gizli, kamuya açık olmayan teklifler üzerinde çalışıyor. Bunlar, imzalanan MoU'nun ötesine geçen fiili "gizli yan anlaşmalar" veya özel mutabakatlardır .

Bu gizli tekliflerin temel detayları:

• İran'ın nükleer geleceği: Gizli çalışmalar, İran'ın nükleer programının ele alınması, zenginleştirmenin geleceği, zenginleştirilmiş uranyumun seyreltilmesi için zaman çizelgesi ve yöntem ile İran'ın zenginleştirme kapasitesine kabul edeceği sınırlamalar gibi spesifik konulara odaklanmaktadır .
• Kamuya açık MoU'da zenginleştirme yasağı yok: Üst düzey bir ABD'li yetkili, MoU'nun yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stoklarının "seyreltilmesi" çağrısında bulunduğunu, ancak metnin İran'ın zenginleştirmeyi tamamen durdurmasını açıkça gerektirmediğini söyledi; bu karar 60 günlük görüşmelere bırakıldı . İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi daha önce (Şubat 2026) ABD'nin "İran'dan uranyum zenginleştirmeyi durdurmasını istemediğini" belirtmişti; bu iddia, Washington'un o dönemki kamuya açık tutumuyla çelişiyordu .
• Kırılgan ve ön hazırlık aşamasında: Yetkililer, gizli tekliflerin henüz geliştirme aşamasında olduğunu ve son derece kırılgan olduğunu; 60 günlük müzakereler sırasında taraflardan herhangi birinin geri adım atması halinde çökebileceğini belirtti .

ABD ve İranlı Yetkililerden Farklı Açıklamalar

• Zenginleştirme konusunda: ABD'li yetkililer, İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stokundan vazgeçmesi ve programını sınırlandırması gerektiğini kamuoyuna açıklarken; İran Dışişleri Bakanı, ABD'nin hiçbir zaman tam bir zenginleştirme durdurma talebinde bulunmadığını söyledi . MoU metni, bu konuyu görüşmelere havale ederek askıda bırakmaktadır.
• MoU'nun yasal statüsü: İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü, anlaşmanın her iki cumhurbaşkanının dijital imzasıyla kesinleştiğini belirtti . ABD'li yetkililer ise bunu, en zorlu konuları erteleyen, bağlayıcı olmayan bir "çerçeve" olarak nitelendirdi .
• Kapsam konusunda: ABD'li yetkililer, 300 milyar dolarlık imar fonunu, daha fazla görüşme ve müttefik desteği gerektiren "planlanmış" bir teklif olarak tanımlarken ; İran devlet bağlantılı yayın organları bunu üzerinde anlaşmaya varılmış bir taahhüt olarak aktardı .

Uzmanların Gizlilik Endişeleri

Analistler ve eleştirmenler birkaç konuda endişelerini dile getirdi:

• Kongre ve müttefiklerle şeffaflık eksikliği: MoU metni imzalanmadan günler öncesine kadar gizli tutuldu; İsrail ve Körfez ülkeleri gibi müttefiklere bile nükleer tarafla ilgili hükümler hakkında tam bilgi verilmedi . İsrail Başbakanı Netanyahu daha önce Trump'ın "İran'ın zenginleştirilmiş uranyumunu ortadan kaldırma ve nükleer programını sökme" sözü verdiğini belirtmişti – bu, MoU'nun sağladığından çok daha sert bir çizgiydi .
• "Önce güven, sonra doğrula" riski: Small Wars Journal ve Institute for the Study of War'daki uzmanlar, MoU'da yerleşik bir doğrulama veya uygulama mekanizması bulunmadığını; tüm zor doğrulama sorularının esasen 60 günlük görüşmelere ertelendiğini kaydetti .
• Zenginleştirmeye çözüm yok: MoU, İran'ın herhangi bir zenginleştirme kapasitesini elinde tutup tutamayacağı konusunu kasıtlı olarak atlamakta; eleştirmenler bunun, yaptırımlar kaldırılırken İran'ın 60 günlük süre boyunca programını sürdürmesine izin verdiğini söylüyor .
• Gizli yan anlaşmalar: Ayrı, kamuya açık olmayan tekliflerin varlığı, temel tavizlerin hiçbir zaman kamu veya kongre denetimine sunulmayacağı endişesini artırıyor; bu, eleştirmenlerin 2015 JCPOA'da tespit ettiği bir modeli tekrarlıyor .

Yaklaşan Teknik Görüşmelerin Durumu

• 60 günlük müzakere süreci: Süre, MoU'nun resmi olarak imzalanmasıyla başladı (haberlere göre 19 Haziran'da İsviçre'de imzalanması planlanıyor; cumhurbaşkanları 18 Haziran'da elektronik olarak imzaladı) .
• Teknik görüşmelerin konuları: İran'ın nükleer programı (zenginleştirme, stok seyreltme, IAEA denetimleri), yaptırımların kaldırılması mimarisi, İran varlıklarının serbest bırakılması, Hürmüz Boğazı'nın gelecekteki yönetimi ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tarafından onaylanacak nihai kapsamlı barış anlaşması .
• Karşılıklı mutabakatla uzatılabilir: 60 gün içinde anlaşmaya varılamazsa, her iki tarafın da kabul etmesi halinde süre uzatılabilir; ancak taraflar anlaşamazsa ne olacağı belirsizdir .
• Henüz kalıcı bir barış anlaşması değil: MoU, 60 günlük görüşmelerin amacının nihai bir "kapsamlı anlaşma" olduğunu, bunun henüz gerçekleşmediğini açıkça belirtmektedir .

Özetle: İmzalanan 14 maddelik MoU, Hürmüz Boğazı’nı yeniden açan, petrol yaptırımlarını kaldıran ve nükleer müzakereler için 60 günlük bir süre belirleyen bir ateşkes ve çerçeve anlaşmasıdır. Ancak en zorlu soruları (zenginleştirme, stokların durumu, doğrulama) şeffaflık eksikliği nedeniyle eleştirilen, gizli ve kırılgan yan müzakerelere havale etmektedir.

Kaynaklar

BBC — US-Iran memorandum of understanding in full
Bloomberg — Read the 14-Point Draft Memorandum Between the US and Iran
Moneycontrol — US releases Iran deal text, $300 billion reconstruction fund
ABC News — Key takeaways from the 14-point memorandum
The Week (India) — Unpacking the 14 points of the US-Iran agreement
Al Jazeera — Diplomat confirms US and Iran have signed MoU electronically
CNN — Secret US-Iran proposals reveal fragile path toward broader nuclear deal (18 Haziran 2026)
Türkiye Today — US, Iran working on secret proposals for implementing agreement
NYT — Iran Says U.S. Has Not Asked It to Stop Enriching Uranium (20 Şubat 2026)
CNN — Live updates: Interim US-Iran agreement; Netanyahu statement (12 Haziran 2026)
Politico — A deal with Iran is near but not final, senior US official says (12 Haziran 2026)
Institute for the Study of War — Iran Update Special Report, 16 Haziran 2026