Pentagon’un Yapay Zeka Destekli Kritik Maden Fiyatlandırma Planı Küresel Ticareti Nasıl Şekillendirecek?

Trump yönetimi, Pentagon bünyesindeki bir yapay zeka programını kullanarak küresel kritik maden ticaretinin kurallarını yeniden yazmayı hedefliyor. Fransa’nın Évian-les-Bains kentinde başlayan G7 zirvesinin en tartışmalı gündem maddesi olan bu plan, Amerikan Savunma İleri Araştırma Projeleri Ajansı’nın (DARPA) Ulusal Güvenlik için Açık Fiyat Keşfi (OPEN) algoritmasını kullanarak galyum ve germanyum gibi metaller için referans fiyatlar belirlemeyi öngörüyor . Ancak Washington’ın bu stratejik hamlesi, diplomatik şüphecilik, sektörel bölünmüşlük ve Birleşmiş Milletler'in ticaretin parçalanması ve Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) çatışmaları konusundaki uyarılarıyla dolu bir direnç duvarına çarpıyor.

Planın özünde, Çin’in yarı iletkenden elektrikli araçlara kadar her şey için kritik öneme sahip malzemelerin küresel arzı üzerindeki hakimiyetine doğrudan bir meydan okuma var. Çin, dünyadaki kritik minerallerin yaklaşık %60’ını çıkarıyor ve %90’ını işliyor; bu da ona muazzam bir koz veriyor . Washington, devlet sübvansiyonlu piyasa manipülasyonu olarak gördüğü unsurları ayıklayan yapay zeka destekli bir fiyatlandırma mekanizması yaratarak, daha uygun koşullarda çalışacak paralel bir Batı ticaret bloğu inşa etmenin peşinde. Ancak plan kavramdan tartışmalı zirve gündemine dönüşürken, pratikteki engeller her geçen gün büyüyor.

DARPA’nın OPEN Yapay Zekası Maden Fiyatlarını Nasıl Belirleyecek?

2023 yılında başlatılan DARPA’nın OPEN programı, emtia piyasalarındaki temel bir sorunu çözmek için tasarlandı: Pek çok kritik mineral çok az işlem görüyor veya hiç işlem görmüyor; bu da gerçek dünyadaki fiyatlarının sisli ve manipülasyona açık olmasına yol açıyor . Yapay zeka modeli, bir metalin piyasa bozucu uygulamalar olmadan olması gereken maliyetini hesaplamak için üretim maliyetlerini, iş gücünü, tedarik zinciri lojistiğini ve diğer temel girdileri analiz ederek bir “yapısal fiyat” hesaplıyor .

Başkan Yardımcısı JD Vance, ABD ve 50’den fazla ortak ülkenin, ham cevherden rafine malzemeye her işleme aşamasında bu yapay zeka tarafından üretilen referans fiyatları, “fiyatlandırmanın bütünlüğünü korumak için ayarlanabilir tarifelerle” desteklenmiş şekilde benimsemesini resmen teklif etti . Girişim başlangıçta dört minerale odaklanıyor: germanyum, galyum, antimon ve tungsten . Zamanla modelin daha geniş bir emtia yelpazesine yayılması planlanıyor.

Yönetim, Arjantin, Fas, Peru, Filipinler ve Birleşik Krallık gibi ülkelerle şimdiden 11 yeni ikili kritik maden çerçevesi veya mutabakat zaptı imzaladı ve 17 ülke ile daha müzakereleri tamamladı . OPEN programı, Batılı bir maden ticaret bloğunun temelini oluşturmak üzere Pentagon’dan Dışişleri Bakanlığı’na ve kâr amacı gütmeyen Kritik Mineraller Forumu’na devrediliyor .

G7 Müttefikleri Hızlı İkili Anlaşmalar Yerine Çok Taraflılığı Tercih Ediyor

Yönetimin tüm ivmesine rağmen, plan Amerika’nın en yakın ortaklarının köklü direnişiyle çarpışıyor. Évian-les-Bains’deki G7 toplantısından gelen haberlere göre müzakereler; planın maliyeti, yönetişim yapısı ve hükümet dayatmalı referans fiyatların piyasaları istikrara kavuşturmak yerine bozabileceği korkusu yüzünden tıkanmış durumda .

Birkaç kilit müttefik aktif olarak alternatifler arıyor. Japonya, Fransa ve Kanada; Kanada destekli bir “alıcılar kulübü”, belirli nadir toprak elementlerine ithalat kotaları ve tedarik zincirlerini çeşitlendirmek için maden şirketlerine sübvansiyonlar içeren ayrı bir yaklaşım geliştiriyor . Bu arada G7 ülkeleri, bloğun dönüşümlü yıllık liderliğinin ötesine geçerek kritik maden politikasını yönetecek kalıcı bir sekretarya kurulması için müzakere halinde. Bu, koordinasyonu bir dizi ikili ABD anlaşması yerine çok taraflı bir kuruma yerleştirmek anlamına geliyor .

Bu gerilim, temel bir felsefi ayrılığı yansıtıyor. Trump yönetimi, ticari diplomasiye odaklanan ikili anlaşmaları, Minerals Security Partnership gibi çok taraflı forumlara tercih ediyor . Buna karşılık, dönem başkanlığını yürüten Fransa liderliğindeki G7, standart temelli piyasalar, izlenebilirlik gereklilikleri, çok taraflı kalkınma bankaları aracılığıyla sermaye seferberliği ve geniş tedarik zinciri çeşitlendirmesine odaklanan 2025 G7 Kritik Mineraller Eylem Planı’nı ilerletti . Eylem Planı, Washington’ın dayattığı hızlı, tarife destekli fiyat kontrolleri yerine iş birliğine dayalı kurum inşasını vurguluyor.

G7 üyelerinin, ABD Ticaret Temsilcisi Jamieson Greer ile yapılan özel müzakereler sırasında “Pentagon yapay zeka programından türetilen bir fiyat şemasına bel bağlama fikrine soğuk baktıkları” bildirildi .

Madencilik Sektörü Ortadan İkiye Bölünmüş Durumda

Maden sektörünün kendisi bile bu planın arkasında birleşmiş değil. Sektördeki bölünme, hükümetin kritik maden üretimini nasıl desteklemesi gerektiğine dair temel bir anlaşmazlığı açığa çıkarıyor .

Ulusal Madencilik Birliği (NMA), Washington’a sürekli olarak hükümet güdümlü fiyat belirlemek yerine piyasa dostu teşvikler peşinde koşması çağrısında bulundu. NMA, ifadelerinde ve kamuoyu yorumlarında tercih ettiği araç setini şöyle sıraladı: Yeni madenler için şu anda gereken on yılı aşkın süreleri kısaltacak basitleştirilmiş izin reformu, 45X İleri İmalat Üretim Kredisi gibi yatırım vergi kredilerinin genişletilmesi, doğrudan alım garantisi desteği ve mevzuat netliği – fiyat tabanları veya referans fiyatlar değil . NMA, hükümet fiyat müdahalesinin özel sermayeyi caydırabileceği, arz-talep sinyallerini bozabileceği ve yeni madenler inşa etmek için gereken uzun vadeli yatırımları tam da engelleyen türden bir mevzuat belirsizliği yaratabileceği uyarısında bulunuyor.

Sektördeki diğerleri teklife farklı bakıyor. Çin’in hâkim olduğu dalgalı piyasalardan mustarip madenciler ve işlemeciler için garantili referans fiyatlar bir tür koruma görevi görüyor. Çin, sübvansiyonlu, yapay olarak ucuz rafine minerallerle piyasayı doldurduğunda, Batılı üreticiler temeldeki maliyetleri verimli olsa bile fiyat konusunda rekabet etmekte zorlanıyor. Yapay zeka destekli bir “yapısal fiyat”, teoride, pahalı çıkarma ve işleme projelerini finanse etmek için gereken öngörülebilirliği sağlar.

Trump yönetiminin doğrudan müdahale konusunda emsalleri var. 2025’te Pentagon, ABD’nin en büyük nadir toprak madencisi MP Materials’ın imtiyazlı hisselerine 400 milyon dolar yatırım yaparak %15 hisse alırken, aynı zamanda 150 milyon dolar kredi sağladı ve yaklaşık 1 milyar dolarlık özel finansman ile garantili bir fiyat tabanını koordine etti . Bu anlaşma, Washington’ın belirli şirketleri ve projeleri doğrudan destekleme konusundaki istekliliğini gösterdi. Bununla birlikte yönetim, yetersiz kongre fonlamasını ve düzinelerce mineral için piyasa fiyatı oluşturmanın karmaşıklığını kabul ettikten sonra, gelecekteki anlaşmalar için geniş kapsamlı fiyat tabanlarından uzaklaştığının sinyalini verdi .

UNCTAD’dan Parçalanma ve DTÖ Riski Uyarısı

Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD), Haziran 2026 Küresel Ticaret Güncellemesi’nde ABD’nin ikili stratejisine bir uyarı ateşi açtı . Ajans, nikel, bakır ve nadir toprak elementleri gibi kritik enerji geçiş mineralleri (CETM’ler) için tedarik zincirlerini güvence altına almak üzere şu anda yürürlükte olan ve çoğu ABD liderliğindeki 70’ten fazla ortaklık anlaşmasına işaret etti .

UNCTAD’ın temel endişesi, münhasır, ayrıcalıklı ticaret bloklarının ve hükümet tarafından belirlenen fiyatlandırma mekanizmalarının küresel maden piyasalarını rakip Batılı ve Çin liderliğindeki alanlara bölme riski. Bu parçalanma, maliyetleri artıracak, piyasa likiditesini azaltacak ve küresel ticaretin rakip jeopolitik bloklar halinde yeniden yapılanmasını hızlandıracaktır. 2020’den bu yana küresel olarak yaklaşık 18.000 yeni ayrımcı ticaret önlemi getirildi ve UNCTAD, ABD liderliğindeki maden ortaklıklarının bu sarmalı hızlandırabileceği uyarısında bulunuyor .

İkinci büyük endişe DTÖ’ye odaklanıyor. OPEN modeline bağlı ayrıcalıklı referans fiyatlar ve ayarlanabilir tarifeler, çok taraflı ticaret sisteminin iki temel ilkesini ihlal edebilir: tüm DTÖ üyelerine eşit erişim gerektiren en çok kayrılan ulus muamelesi ve ayrımcılık yapmama kuralları . ABD liderliğindeki ortaklıklar, ayrıcalıklı ticaret düzenlemeleri ve önerilen fiyat tabanı çerçeveleri yoluyla tedarik zinciri güvenliğini eş güdümleyen piyasa odaklı bir yaklaşımı tercih ediyor. Bu politikalar geleneksel ticaret önlemlerinin ötesine geçtiği için, UNCTAD bunların DTÖ yükümlülükleriyle tutarlılığını sorguluyor . İtiraz edilmesi halinde, plan tam da küresel ticaret sisteminin zaten tarihsel bir baskı altında olduğu bir anda resmi ihtilaf davalarını tetikleyebilir.

UNCTAD, Batılı eş güdüme toptan karşı çıkmıyor. Ajans, gelişmekte olan ülkelerin yerel rafinaj ve işlemeyi genişletmelerine, madenciliği daha geniş ekonomik sektörlere bağlamalarına ve yeşil enerji geçişinden küresel güneyin faydalanmasına yardımcı olacak yeni nesil ortaklıklar çağrısında bulundu . Uyarı, tasarım ve yönetişimle ilgili: Bu ortaklıklar çok taraflı kurallarla uyumlu hale mi gelecek, yoksa küresel ticareti zaten tehdit eden parçalanmayı daha da derinleştirecek mi?

Bundan Sonra Ne Olacak?

15-17 Haziran tarihlerinde Évian-les-Bains’de toplanan G7 liderleri için OPEN programı, çözülmemiş bir jeopolitik yapbozun tam merkezinde duruyor. Trump yönetiminin teknolojiye, ilk ikili anlaşmalara ve ilerlemek için stratejik gerekçeye sahip. Ancak ne müttefiklerden, ne maden endüstrisinden ne de küresel ticareti yöneten çok taraflı kurumlardan gereken uzlaşıyı alamadı.

Eğer G7 kendi sekretarya temelli eş güdüm mekanizmasına yönelirse, ABD kendisini Çin’in ölçeğiyle anlamlı bir şekilde rekabet edecek kritik kütleden yoksun, paralel bir ikili kulvarda ilerlerken bulabilir. Eğer Washington müttefiklerin itirazlarına rağmen yapay zeka fiyatlandırma modelinde ısrar ederse, hem diplomatik kırılmaları hem de DTÖ davalarını göze almış olur. Eğer geri adım atarsa, Çin’in ulusal güvenlik ve enerji dönüşümüyle en iç içe geçmiş emtia sektöründeki hakimiyetine karşı koymak için tasarlanmış imza niteliğindeki girişimini kaybeder.

Bahisler herhangi bir zirvenin çok ötesine uzanıyor. Sonuç, Batı’nın 21. yüzyıl ekonomisine güç veren mineraller için birleşik bir ticaret mimarisi mi inşa edeceğini, yoksa anlaşmazlıkları Çin’in ekmeğine yağ süren rakip bloklara mı bölüneceğini şekillendirecek.