ABD-İran Mutabakat Muhtırası: Nihai Metin Kabul Edildi, ancak Derin Anlaşmazlıklar Sürüyor

ABD'li ve İranlı müzakereciler, Pakistan ve Katar’ın arabuluculuğunda, Orta Doğu’daki aylardır süren çatışmayı dindirmeyi amaçlayan tarihi bir Mutabakat Muhtırası’nın (MoU) metnini sonuçlandırdı. Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, 12 Haziran’da "nihai, üzerinde mutabık kalınmış bir metne" ulaşıldığını doğrulayarak diplomatik sürecin savaşın başlangıcından bu yana hiç olmadığı kadar başarıya yaklaştığının sinyalini verdi . 60 günlük bir geçici çerçeve olan Mutabakat Muhtırası, mevcut ateşkesi uzatacak, kritik önemdeki Hürmüz Boğazı’nın derhal yeniden açılmasını sağlayacak ve Tahran’ın nükleer programına ilişkin müteakip müzakereleri başlatacak .

İmza töreninin geçici olarak 14 Haziran Pazar günü İsviçre’nin Cenevre kentinde yapılması planlanıyor. Bu tarih, stratejik olarak ertesi gün Fransa'da başlayacak G7 zirvesine denk getirildi . ABD Başkan Yardımcısı JD Vance ve İran Meclis Sözcüsü Muhammed Bagır Galibaf’ın belgeyi imzalaması bekleniyor; bazı raporlar, arabulucu ülkeler Pakistan ve Katar'ı da içeren sanal bir bileşen olabileceğini öne sürüyor .

Bu iyimser atılıma rağmen, her iki taraftaki sertlik yanlısı iç muhalefetin ve kamusal duruşların körüklediği, anlaşmanın yorumlanmasına dair ciddi boşluklar varlığını sürdürüyor . Anlaşma kapsamlı bir barıştan çok uzak; bir dizi temel ve hâlâ derinden tartışmalı konu için kırılgan bir çerçeve niteliğinde.

Mutabakat Muhtırasının Kalbindeki Performansa Dayalı Çerçeve

Mutabakat Muhtırası performansa dayalı bir çerçeve olarak tasarlandı. Tavizlerin peşinen verilmesi yerine, ABD’nin pozisyonu yaptırımların hafifletilmesini ve mali varlıkların serbest bırakılmasını doğrudan İran’ın sahada atacağı doğrulanabilir adımlara bağlıyor . Anlaşmanın üzerinde kamuoyu önünde mutabık kalınan temel unsurları şunlar:

• Kalıcı bir savaşı sona erdirme anlaşması müzakeresine olanak sağlamak için mevcut ateşkesin 60 gün uzatılması .
• Küresel enerji arzı için hayati bir boğaz olan Hürmüz Boğazı'nın derhal ve geçiş ücreti alınmaksızın yeniden açılması .
• İmzayı takip eden 30 gün içinde İran limanları üzerindeki ABD deniz ablukasının kaldırılması .
• İran'ın zenginleştirilmiş uranyum rezervlerinin yönetimi için bir çerçeve oluşturulması; nükleer konulardaki her türlü bağlayıcı taahhüt ise müteakip nihai anlaşmaya erteleniyor .

Üst düzey bir ABD yönetim yetkilisi, anlaşmanın imzalanma ihtimalini yüzde 80 ila 85 olarak verdi, ancak İran'daki sertlik yanlılarının hâlâ bu atılımı baltalamaya çalıştığı uyarısında bulundu .

Merkezdeki Hesaplaşma: Dondurulmuş Varlıklara Anında mı, Kademeli mi Erişim?

En değişken çekişme noktası, yaptırımların hafifletilmesi ve dondurulmuş İran varlıklarının serbest bırakılmasının zamanlaması. İki taraf temelden birbiriyle uyuşmayan varsayımlarla hareket ediyor.

İran'ın Pozisyonu: Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi gibi isimlerin öncülük ettiği İranlı müzakereciler net konuştu: İran'ın dondurulmuş yabancı varlıklarının en az yüzde 50'si -12 milyar dolar taban olmak üzere- Mutabakat Muhtırası'nın imzalanmasının hemen ardından serbest bırakılmalı . Tahran'ın 24 milyar dolar olduğunu iddia ettiği toplam rakamın kalan kısmı ise 60 gün içinde serbest bırakılmalı . Bu talep bir müzakere taktiği değil, Tahran'ın perspektifinden bakıldığında pazarlık konusu olmayan bir ön koşul .

ABD'nin Pozisyonu: Washington, fonların önceden serbest bırakılması fikrini kesin bir dille reddetti. ABD'li yetkililer, her türlü dondurulmuş varlığa erişim de dahil olmak üzere yaptırım hafifletme adımlarının, İran'ın doğrulanmış uyumuna dayalı olarak aşamalı şekilde yapılandırılacağı konusunda ısrar ediyor . Üst düzey bir yönetim yetkilisi, "İranlılar herhangi bir nakit almıyor ve önceden bir yaptırım hafifletme teklif edilmiyor" ifadesini net bir şekilde kullandı . ABD, muhtemelen Katar'ın yardımıyla yönetilecek bir insani mekanizmanın, İran'ın yaptırıma tabi olmayan alımlar için bazı fonlara erişmesine izin verebileceğini öne sürdü, ancak bu Tahran'ın taleplerinin çok uzağında kalıyor .

Yarışan Anlatılar: İki Farklı Anlaşmanın Hikayesi

Varlık kavgasının ötesinde, ABD'li ve İranlı yetkililer kamuoyuna iki farklı anlaşmayı tarif ederek kafa karışıklığı ve güvensizlik yaratıyor.

• Anlaşmanın Kapsamı: ABD'li yetkililer, dar kapsamlı, yalnızca ateşkese ve Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasına odaklanmış bir geçici anlaşma tanımlıyor . Ancak sertlik yanlılarına yakınlığıyla bilinen Mehr Haber Ajansı tarafından sızdırılan İran kaynaklı bir taslak, maksimalist bir tablo çiziyor. Bu taslak, 24 milyar dolarlık varlığın serbest bırakılmasını, en az 300 milyar dolar değerinde ABD fonlu bir yeniden inşa planını ve hatta İran'ın Hürmüz Boğazı'nın "yönetimini" elinde tutacağını öne sürüyor .
• Kilit Konuların Hariç Tutulması: Dikkat çekici bir şekilde, taslak Mutabakat Muhtırası metninin İran'ın balistik füze programını veya Hizbullah gibi bölgesel vekil güçlere verdiği desteği ele almadığı bildiriliyor . İran, bu konuların geçici anlaşmanın dışında bırakılmasında ısrar ederken, ABD bunları sonraki müzakerelerin gündemine dahil etmeye çalıştı . Maksimalist taslağın Devrim Muhafızları bağlantılı medya organlarınca dolaşıma sokulması, nihai bir imzadan önce aşırı pozisyonları kilitlemeyi amaçlayan sertlik yanlısı bir baskı taktiği olduğunu gösteriyor .

Lübnan Ön Koşulu: Hizbullah Mutabakat Muhtırasını Nasıl Rehin Tutuyor?

Varlıklar konusunda bir uzlaşma bulunsa bile, ayrı ve çözülmesi zor bir sorun imza yolunu tıkıyor. İran, ABD ile herhangi bir anlaşmayı sonuçlandırmak için Lübnan'da ateşkes sağlanmasını pazarlık konusu olmayan bir koşul olarak ilan etti .

Bu koşul şu anda karşılanmış değil. 4 Haziran'da Hizbullah lideri Naim Kasım, İsrail ile Lübnan arasında ABD'nin aracılık ettiği bir ateşkes anlaşmasını resmen reddederek, anlaşmanın tek taraflı olduğunu ve savaşçılarının teslim olmasını gerektirdiğini söyledi . İsrail birliklerinin tüm Lübnan topraklarından tamamen çekilmesini talep etti . Bu ret, zaten kırılgan olan ateşkesi derhal çökertti ve İsrail güçleri ile Hizbullah arasında çatışmalar yeniden başladı .

Bu durum, İran'ın ön koşulunu yerine getirme kabiliyetini doğrudan baltalıyor ve ABD-İran Mutabakat Muhtırası'nı askıda bırakıyor. Lübnan cephesi aktif kaldığı sürece İran bunu oyalamak için kullanabilirken, aynı zamanda doğrudan daha geniş bir çatışmanın içine çekilme riskiyle karşı karşıya .

Arabuluculuk Ekibi: Pakistan ve Katar'ın Rolleri

Süreç, aktif ve iki uluslu bir arabuluculuk ekibi tarafından bir arada tutuldu.

• Pakistan, Başbakan Şahbaz Şerif'in nihai metnin güvence altına alınmasında kişisel ve kamusal bir rol üstlenmesiyle birincil arabulucu olarak ortaya çıktı . Pakistan ordu komutanı da doğrudan angaje oldu ve kritik aşamalarda ABD Başkan Yardımcısı Vance ile bir gün içinde birden çok kez temas kurdu .
• Katar, özellikle dondurulmuş fonlar için potansiyel bir insani yardım mekanizmasına ilişkin tartışmalarda ve doğrudan görüşmelere ev sahipliği yaparak hayati bir destekleyici rol oynadı .

İran Dışişleri Bakanlığı, Washington'u diplomatik süreci baltalayan eylemlerle suçlasa da her iki ülkenin arabuluculuğunu kamuoyu önünde kabul etti . Yoğun mekik diplomasisi, İslamabad ve Doha'ya muazzam bir jeopolitik yük bindirdi; başarıları Nobel Barış Ödülü'ne yol açabilirken, başarısızlıkları felaketle sonuçlanabilir.